വിഷ്ണുപ്രിയ.എസ്
Published: 10 January 2026 കവർസ്റ്റോറി
സ്റ്റാർലി. ജി.എസ്.
Published: 10 January 2026 കവർസ്റ്റോറി
അപോഹസിദ്ധാന്തം: ഭാഷയും ദര്ശനവും
ഇന്ത്യയിലെ ബൗദ്ധഭാഷാശാസ്ത്ര സിദ്ധാന്തമാണ് അപോഹ സിദ്ധാന്തം. അതിന്റെ സവിശേഷതകളും ദാര്ശനികതയുമാണ് ഇവിടെ ചര്ച്ച ചെയ്യുന്നത്.
അപോഹ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലവും ദാര്ശനികതയും
ഇന്ത്യന് തത്ത്വചിന്താ പാരമ്പര്യത്തില്, ഭാഷയ്ക്കും യാഥാര്ത്ഥ്യത്തിനും ഇടയിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സുപ്രധാനമായ ഒരു തര്ക്കവിഷയമായിരുന്നു സാമാന്യധര്മ്മ പ്രശ്നം (The Problem of Universals). വ്യത്യസ്തങ്ങളായ നിരവധി പ്രത്യേക വസ്തുക്കളില് (ഉദാഹരണത്തിന്, വ്യക്തിഗത പശുക്കള്) ‘ഒന്ന്’ എങ്ങനെ നിലനില്ക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യമാണിത്. ഈ തര്ക്കം, യാഥാര്ത്ഥ്യവാദം (Realism) എന്നും നാമവാദം (Nominalism) എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന രണ്ട് പ്രധാന ദാര്ശനിക വീക്ഷണങ്ങള് തമ്മിലുള്ള വേര്തിരിവിന് കാരണമായി. യാഥാര്ത്ഥ്യവാദികള് (ഉദാഹരണത്തിന്, പില്ക്കാല ന്യായം-വൈശേഷികം), വര്ഗ്ഗീകരണത്തിന് കാരണമാകുന്ന സാമാന്യധര്മ്മങ്ങള് (Jമti) വസ്തുനിഷ്ഠമായ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് വ്യക്തിഗത വസ്തുക്കള്ക്ക് അതീതമായി നിലനില്ക്കുന്നു എന്ന് വാദിച്ചു.
എന്നാല്, ബുദ്ധമതത്തിലെ പ്രമാണവാദ ചിന്തകര് ഈ നിലപാടിനെ പൂര്ണ്ണമായും നിഷേധിച്ചു. ദിങ്നാഗനും ധര്മ്മകീര്ത്തിയും ഉള്പ്പെടുന്ന ഈ ചിന്താധാര, ലോകം ക്ഷണികമായ, തനത് അണുക്കളാല് (Unique Particulars) മാത്രമാണ് നിര്മ്മിതമായിരിക്കുന്നത് എന്ന നിലപാടെടുത്തു. സ്ഥിരമായ സാമാന്യധര്മ്മങ്ങളുടെയോ സാമാന്യ സ്വഭാവങ്ങളുടെയോ നിലനില്പ്പിനെ അവര് അംഗീകരിച്ചില്ല. ഈ റാഡിക്കല് ഒന്റോളജി (Ontology) നിലനിര്ത്തുന്നതില് ഒരു വലിയ വെല്ലുവിളി ഉയര്ന്നു: യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് സാമാന്യധര്മ്മങ്ങള് ഇല്ലെങ്കില്, ‘പശു’ എന്ന ഒരൊറ്റ വാക്ക് എങ്ങനെയാണ് വ്യത്യസ്തങ്ങളായ തനത് അണുക്കളെ സൂചിപ്പിക്കുകയും അവയെക്കുറിച്ച് ആശയവിനിമയം നടത്താന് സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്? ഈ ചോദ്യത്തിന് മറുപടി നല്കുന്നതിനായി, ബുദ്ധമത ലോജിക്-ജ്ഞാനശാസ്ത്ര പാരമ്പര്യത്തില് ദിങ്നാഗന് അവതരിപ്പിച്ച സുപ്രധാന സിദ്ധാന്തമാണ് അപോഹ സിദ്ധാന്തം.
അപോഹ സിദ്ധാന്തം ഒരു സെമാന്റിക് സിദ്ധാന്തം എന്നതിലുപരി, ബുദ്ധമതത്തിന്റെ റാഡിക്കല് ഒന്റോളജിയെ യുക്തിപരമായി പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള ഒരു തന്ത്രമായിരുന്നു. യാഥാര്ത്ഥ്യവാദികള്ക്ക് സാമാന്യധര്മ്മങ്ങള് ഉള്ളതുകൊണ്ട് ഭാഷാപരമായ പരാമര്ശം എളുപ്പമായിരുന്നു. സ്ഥിരമായ സാമാന്യധര്മ്മങ്ങളുടെ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തെ നിഷേധിച്ചപ്പോള്, ബുദ്ധമത ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിലനില്പ്പിനും (പ്രത്യേകിച്ച് അനുമാന യുക്തിക്ക്) ഒരു ബദല് അര്ത്ഥശാസ്ത്രപരമായ വ്യാഖ്യാനം ആവശ്യമായി വന്നു.
(ക)അപോഹ: പദോല്പ്പത്തിയും അടിസ്ഥാന നിര്വചനവും
അപോഹ (സംസ്കൃതം: ????) എന്ന പദത്തിന് ‘തള്ളിക്കളയല്’ (pushing away) അല്ലെങ്കില് ‘ഒഴിവാക്കല്’ (excluding) എന്നാണ് അര്ത്ഥം. ഈ ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തില്, ‘ഒഴിവാക്കല്’ എന്ന അര്ത്ഥമാണ് കൂടുതല് പ്രസക്തമായി കണക്കാക്കുന്നത്. ചില വ്യാകരണ പണ്ഡിതന്മാര് ഈ പദം apa (എതിര്പ്പ്) + ൗha (യുക്തി) എന്നീ ഘടകങ്ങള് ചേര്ന്നതാണ് എന്നും, അതിനാല് ഇതിന് ‘വിപരീത യുക്തി’ (reverse or negative reasoning) എന്ന അര്ത്ഥം നല്കാം എന്നും അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.
അടിസ്ഥാനപരമായി, അപോഹ സിദ്ധാന്തം വാദിക്കുന്നത്, വാക്കുകള് അവയുടെ അര്ത്ഥത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് നേരിട്ടുള്ള ഉള്പ്പെടുത്തലിലൂടെയല്ല, മറിച്ച് അത് അല്ലാത്ത എല്ലാത്തിനെയും നിഷേധിക്കുന്നതിലൂടെയോ അല്ലെങ്കില് ഒഴിവാക്കുന്നതിലൂടെയോ ആണ്. ഈ പ്രക്രിയയെ അന്യാപോഹ (Anyമpoha) അഥവാ ‘മറ്റൊന്നിനെ ഒഴിവാക്കല്’ എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഈ വീക്ഷണം ഭാഷാപരമായ അര്ത്ഥത്തെ, സ്വതസിദ്ധമായ സ്വഭാവങ്ങളില് നിന്ന് മാറ്റി, നിഷേധത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ആശയപരമായ വേര്തിരിവില് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു.
(ഖ)സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും വികാസവും
അപോഹ സിദ്ധാന്തം ആദ്യമായി അവതരിപ്പിച്ചത് ദിങ്നാഗനാണ് (Dignമga, c. 480 – c. 540 CE). അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ പ്രമാണസമുച്ചയത്തില് (Pramമ?asamuccaya) അനുമാനപരമായ ബന്ധങ്ങളെ ‘ഒഴിവാക്കലുകള്’ (exclusions) എന്ന അടിസ്ഥാനത്തില് സമഗ്രമായി വിശദീകരിക്കാന് കഴിയുമെന്ന് അദ്ദേഹം സ്ഥാപിച്ചു. ദിങ്നാഗന്റെ വീക്ഷണത്തില്, അപോഹ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഒരു നിര്ണായക ഘടകമായിരുന്നു.
ദിങ്നാഗന്റെ പിന്ഗാമി ധര്മ്മകീര്ത്തി (Dharmakശrti, 6-7 നൂറ്റാണ്ട് CE) ഈ സിദ്ധാന്തം വികസിപ്പിക്കുകയും അതിന് കൂടുതല് ദാര്ശനികമായ സ്ഥിരത നല്കുകയും ചെയ്തു. ധര്മ്മകീര്ത്തിയുടെ കാലത്ത് വികസിപ്പിക്കപ്പെട്ട അപോഹ സിദ്ധാന്തമാണ് ബുദ്ധമതത്തിലെ വ്യവസ്ഥാപിത രൂപമായി (normative version) അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പഠനങ്ങള് തിബറ്റന് ബുദ്ധമത പാരമ്പര്യത്തില് ഇന്നും അടിസ്ഥാനപരമായ ആശ്രയമായി നിലനില്ക്കുന്നു. ധര്മ്മകീര്ത്തിയുടെ കാലഘട്ടം ബുദ്ധമത സ്ഥാപനങ്ങള്ക്ക് വലിയ വെല്ലുവിളികള് നിറഞ്ഞതായിരുന്നു. അക്കാലത്ത് ന്യായം പോലുള്ള ബ്രാഹ്മണിക തത്ത്വചിന്താധാരകള് ഉന്നയിച്ച വിമര്ശനങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള ഒരു ബൗദ്ധിക ആയുധമായും അപോഹ സിദ്ധാന്തം നിലകൊണ്ടു.
ദിങ്നാഗന്റെ അന്യാപോഹ: ഇരട്ട നിഷേധത്തിന്റെ യുക്തി
(ക)ദിങ്നാഗന്റെ നിര്വചനം: ദിങ്നാഗന് അപോഹയെ വര്ഗ്ഗീകരണത്തിന്റെ ഒരു സിദ്ധാന്തമായിട്ടാണ് നിര്വചിച്ചത്. ഒരു വര്ഗ്ഗം, ഉദാഹരണത്തിന് ‘പശു’ എന്ന ആശയം, ചില മാനദണ്ഡങ്ങള്ക്കനുസരിച്ച് ‘പശു’ എന്ന് തിരിച്ചറിയുന്ന എല്ലാ വസ്തുക്കളെയും ഉള്ക്കൊള്ളുന്നതിലൂടെയല്ല ഉണ്ടാകുന്നത്. മറിച്ച്, ‘പശുവല്ലാത്തവ’ (non-cows) എന്ന് തിരിച്ചറിയുന്ന എല്ലാ വസ്തുക്കളെയും ഒഴിവാക്കുന്നതിലൂടെയാണ് ഈ ആശയം രൂപപ്പെടുന്നത്.
ദിങ്നാഗന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ പ്രമാണസമുച്ചയം (Pramമ?asamuccaya) ഇതിന്റെ ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ അടിസ്ഥാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. ഈ കൃതിയിലെ അഞ്ചാം അധ്യായം, അന്യാപോഹ-പരീക്ഷാ (Anyമpoha-Parശk?മ), സിദ്ധാന്തത്തെക്കുറിച്ച് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഈ അധ്യായത്തിന്റെ വിവര്ത്തനങ്ങളും വ്യാഖ്യാനങ്ങളും (Ole H. Pind, M. Hattori, Jinendrabuddhi) ആധുനിക അക്കാദമിക പഠനങ്ങള്ക്ക് നിര്ണ്ണായകമാണ്.
(ഖ)ഇരട്ട നിഷേധം: ‘പശുവല്ലാത്തത് അല്ലാത്തവ’
ദിങ്നാഗന്റെ സിദ്ധാന്തമനുസരിച്ച്, ആശയങ്ങള് ഇരട്ട നിഷേധം ഉള്ക്കൊള്ളുന്നു. ‘പശു’ എന്ന വര്ഗ്ഗം വാസ്തവത്തില് ‘പശുവല്ലാത്തത് അല്ലാത്തവ’ (not non-cows) എന്ന വര്ഗ്ഗമാണ്.
ഈ ദ്വി-നിഷേധത്തിന് ഗാഢമായ ദാര്ശനിക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ബുദ്ധമത വീക്ഷണത്തില്, അഭാവം (Absence) അല്ലെങ്കില് നിഷേധം (negation) എന്നത് വസ്തുനിഷ്ഠമായി യാഥാര്ത്ഥ്യമുള്ള ഒരു എന്റിറ്റിയല്ല. കാരണം, അഭാവങ്ങള്ക്ക് കാര്യകാരണ ബന്ധമില്ല, അവയ്ക്ക് കാരണപരമായി സ്വാധീനം ചെലുത്താനും കഴിയില്ല. അതിനാല്, ആശയങ്ങള് അഭാവത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതായതുകൊണ്ട്, അവ മാനസിക നിര്മ്മിതികളാണ്. തന്മൂലം, ആശയങ്ങള് തനത് അണുക്കളെയാണ് പരാമര്ശിക്കുന്നതെങ്കിലും, അവയ്ക്ക് ബാഹ്യ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് യാതൊരു അടിസ്ഥാനവുമില്ല. വര്ഗ്ഗീകരണത്തിന്റെ ഈ രീതി, ബുദ്ധമതം യാഥാര്ത്ഥ്യത്തെ ക്ഷണികമായ അണുക്കളായി മാത്രം കാണുന്ന അതിന്റെ അടിസ്ഥാന വീക്ഷണത്തെ പ്രതിരോധിക്കാന് സഹായിക്കുന്നു.
ദിങ്നാഗന്റെ അപോഹ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ യുക്തിപരമായ കൃത്യത വളരെ പ്രധാനമാണ്. സാധാരണ യുക്തിയിലെ ‘പുറത്തായ മധ്യമ നിയമം’ (Law of Excluded Middle) അനുസരിച്ച്, ഒരു വസ്തു ‘A’ ആയിരിക്കുക, അല്ലെങ്കില് ‘A’ അല്ലാതിരിക്കുക’ എന്നതില് ഒതുങ്ങുന്നു.
എന്നാല് ബുദ്ധമത ലോജിക്കില് ‘x എന്നത് A ആണ്’, ‘x എന്നത് A അല്ലാത്തതാണ്’ എന്നീ പ്രസ്താവനകള് പരസ്പരം പൊരുത്തപ്പെടാത്തവയാണെങ്കിലും, അവ വൈരുദ്ധ്യാത്മകമല്ല. അതായത്, ‘x എന്നത് A-യും അല്ല, A അല്ലാത്തതും അല്ല’ എന്നൊരു മൂന്നാമത്തെ സാധ്യതയുണ്ട്. ഈ വ്യത്യാസം കാരണം, ‘x എന്നത് A അല്ലാത്തത് അല്ലാത്തവ’ എന്നത് ‘x എന്നത് A ആണ്’ എന്ന പോസിറ്റീവ് പ്രസ്താവനയിലേക്ക് ലളിതമായി ചുരുങ്ങുന്നില്ല. ഈ സൂക്ഷ്മമായ വേര്തിരിവ്, ബുദ്ധമത വീക്ഷണത്തിന്, നിഷേധത്തിലൂടെയുള്ള പോസിറ്റീവ് അര്ത്ഥം എന്ന വിമര്ശനത്തെ ഫലപ്രദമായി നേരിടാന് സാധിക്കുന്നു.ദിങ്നാഗന്റെ പ്രമാണസമുച്ചയവൃത്തിയിലെ (Pramമ?asamuccayav?tti) അഞ്ചാം അധ്യായം അന്യാപോഹയെ വിശദീകരിക്കുന്നു. ജിനേന്ദ്രബുദ്ധിയുടെ (Jinendrabuddhi) വ്യാഖ്യാനത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഉദ്ധരണി ദിങ്നാഗന്റെ വീക്ഷണം വ്യക്തമാക്കുന്നു :
‘…tenny-pohakc chruti. abdntarrthpoha(1) hi svrthe kurvat…’.
ഇതിന്റെ വ്യാഖ്യാനം ഇപ്രകാരമാണ്: ഒരു വാക്ക്, മറ്റൊന്നിനെ ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ട് സ്വന്തം അര്ത്ഥത്തെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഈ ഒഴിവാക്കല് സിദ്ധാന്തം (അന്യാപോഹ) ഭാഷാപരമായ ധാരണയുടെ അടിസ്ഥാനമായി വര്ത്തിക്കുന്നു.
ദിങ്നാഗന് അവതരിപ്പിച്ച അപോഹ സിദ്ധാന്തത്തില്, വര്ഗ്ഗീകരണത്തിനായുള്ള ഒഴിവാക്കലിന്റെ കാരണം (cause of exclusion) എന്താണ് എന്നതിനെക്കുറിച്ച് ആധുനിക അക്കാദമിക തലത്തില് ഇപ്പോഴും ചര്ച്ചകള് സജീവമാണ്. ചില വ്യാഖ്യാനങ്ങള് അനുസരിച്ച്, ഒഴിവാക്കലിന്റെ കാരണം ‘അകിട് മുതലായവ കാണുക’ (sമnsമdidarമെna – perception of dewlap, etc.) എന്നതാവാം. ഈ കാഴ്ചയാണ് ‘പശുവല്ലാത്തവ’യെ ഒഴിവാക്കാന് നമ്മെ സഹായിക്കുന്നതെങ്കില്, ദിങ്നാഗനെ ഒരു ആശയവാദിയായി (Conceptualist) കണക്കാക്കാം. മറിച്ച്, ഒഴിവാക്കലിന്റെ കാരണം കേവലമായ അദര്ശനം (ad???i – non-observation) ആണെങ്കില്, അദ്ദേഹം ഒരു പൂര്ണ്ണ നാമവാദിയായി (Nominalist) നിലകൊള്ളുന്നു.
ഈ ദാര്ശനിക സംവാദം ദിങ്നാഗന്റെ കൃതിയുടെ ദുര്ഗ്രഹതയും (ഇതിലെ പല ഭാഗങ്ങളും തിബത്തന് പരിഭാഷകളിലൂടെയാണ് ലഭിച്ചത് ) അപൂര്ണ്ണമായ ലഭ്യതയും കാരണം ഉടലെടുത്തതാണ്. ഒഴിവാക്കലിന്റെ കാരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ വ്യാഖ്യാനപരമായ വൈവിധ്യം, ബുദ്ധമത ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനത്തെ നിര്ണ്ണയിക്കുന്നതില് വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു. ഭാവിയില് ബുദ്ധമത നാമവാദത്തെ എങ്ങനെ ഉള്ക്കൊള്ളണം എന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നതിലും ഈ ചര്ച്ചകള്ക്ക് സ്ഥാനമുണ്ട്. ബുദ്ധമതം ശുന്യതാവാദമായിത്തീരുമ്പോള് അതു ആശയവാദമായി മാറുന്നു.
ധര്മ്മകീര്ത്തിയുടെ സിദ്ധാന്ത പരിഷ്കരണം
ദിങ്നാഗന്റെ സിദ്ധാന്തത്തെ അടിത്തറയാക്കി, ധര്മ്മകീര്ത്തി (c. 600-670 CE) തന്റെ പ്രധാന ഗ്രന്ഥമായ പ്രമാണവാര്ത്തികയില് (Pramമ?avമrttika – PV) അപോഹ സിദ്ധാന്തത്തിന് കാര്യമായ വികാസവും സ്ഥിരതയും നല്കി. പ്രമാണവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയര്ന്ന നിലയായി പലപ്പോഴും ധര്മ്മകീര്ത്തിയുടെ സിന്തസിസിനെ കണക്കാക്കുന്നു.
ധര്മ്മകീര്ത്തിയുടെ സമീപനത്തിന്റെ കാതല് പ്രായോഗിക കാര്യക്ഷമതയാണ് (Causal Efficacy). ലോകത്തിലെ എല്ലാ വസ്തുക്കളും ക്ഷണികമായ, തനത് അണുക്കളാണ്. ഓരോ തനത് അണുക്കളും അനന്തമായി വ്യത്യാസപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാല്, ഒരു ജീവിയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, അവര് അനുഭവിക്കുന്ന ഓരോ തനത് അണുവിനും ഒരു പ്രത്യേക ആശയം വികസിപ്പിക്കുന്നത് യുക്തിരഹിതവും പ്രായോഗികമായി അസാധ്യവുമാണ്.
ഒരു ആശയത്തിന്റെ പ്രധാന ധര്മ്മം, ഒരു ജീവിയുടെ ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ‘ഒരേ ഫലം ഉളവാക്കുന്ന’ വസ്തുക്കളെ തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്. ഏതെങ്കിലും ഒരു പ്രത്യേക ലക്ഷ്യം പൂര്ത്തിയാക്കുന്ന കാര്യത്തില്, വ്യത്യസ്തങ്ങളായ പല യാഥാര്ത്ഥ്യ വസ്തുക്കള്ക്കും ഒരേ കാര്യക്ഷമതയുണ്ടെങ്കില്, അവയെല്ലാം ഒരേ വാക്കുകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ധര്മ്മകീര്ത്തിയുടെ അഭിപ്രായത്തില്, ഭാഷാപരമായ ഉപയോഗം തികച്ചും പ്രായോഗികമാണ് (pragmatic). പ്രായോഗിക പ്രവര്ത്തനത്തെ വിജയകരമായി നയിക്കുക എന്നതാണ് ഇതിന്റെ പങ്ക്, എന്തിന്, വ്യത്യസ്തങ്ങളായ വസ്തുക്കളെ ‘ഒന്ന്’ എന്ന് തെറ്റായി വിധിയെഴുതേണ്ടി വന്നാല് പോലും. ഒരു വ്യക്തി ഒരു കൂട്ടം കന്നുകാലികളെ നോക്കി അവയെല്ലാം ‘പശുക്കള്’ എന്ന് വിധിക്കുമ്പോള്, ആ വിധിയില് വ്യക്തിഗത പശുക്കള് തമ്മിലുള്ള സൂക്ഷ്മമായ വ്യത്യാസങ്ങളെ അവഗണിക്കുന്നു. അതിനാല് ഈ വിധി ‘തെറ്റാണ്’. എന്നാല് ഈ വിധി, ആ ജീവിയുടെ ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കാര്യക്ഷമതയെ (ഉദാഹരണത്തിന്, പാല് നല്കുക എന്ന ലക്ഷ്യം) പിന്തുടരുന്നിടത്തോളം കാലം, അത് വിശ്വസനീയമാണ്.
ധര്മ്മകീര്ത്തി ഈ പ്രായോഗിക വീക്ഷണം പ്രമാണവാര്ത്തികയില് വിശദീകരിക്കുന്നു:
‘Particular words are applied to a particular situation for a particular purpose. If multiple entities serve to fulfil that single purpose, then that multiplicity should be expressed in relation to that single purpose.’ (സംസ്കൃതം: Dharmakശrti 1960: 67).
ഭാഷാപരമായ ചിന്തകള് സ്വയം യാഥാര്ത്ഥ്യമില്ലാത്തവയാണെങ്കിലും, അവ കാര്യക്ഷമത (Causal Efficacy) നല്കുന്നതിനാല്, അവ ‘സാധുവായ വിജ്ഞാനം’ (Pramമ?a) എന്നതിലേക്ക് നയിക്കാന് കഴിയും. ദിങ്നാഗന് ആശയങ്ങളെ ‘യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് അടിസ്ഥാനമില്ലാത്തവ’ എന്ന് കണ്ടപ്പോള്, ധര്മ്മകീര്ത്തി ഈ ‘യാഥാര്ത്ഥ്യക്കുറവ്’ അഥവാ ‘വ്യത്യാസങ്ങളെ അവഗണിക്കുന്ന തെറ്റ്’ പ്രായോഗിക ആവശ്യങ്ങള്ക്ക് അനുപേക്ഷണീയമാണെന്ന് സ്ഥാപിച്ചു.
സാമാന്യധര്മ്മങ്ങള് യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് നിലനില്ക്കുന്നു എന്ന യാഥാര്ത്ഥ്യവാദികളുടെ വാദത്തെ ധര്മ്മകീര്ത്തി ശക്തമായി വിമര്ശിച്ചു. അദ്ദേഹം യാഥാര്ത്ഥ്യവാദികള് ആരോപിക്കുന്ന സാമാന്യധര്മ്മങ്ങളുടെ പല ‘അപാകതകളും’ (anomalies) പട്ടികപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ ‘അപാകതകളില്’ ചിലത് ഇവയാണ്:
? അവ ഒരിടത്തേക്കും പോകുന്നില്ല.
? അവ അവയുടെ വ്യക്തിഗത ഇന്സ്റ്റന്സുകള്ക്ക് മുന്പോ ശേഷമോ നിലനില്ക്കുന്നില്ല.
? അവ ഭാഗങ്ങളില്ലാത്തതാണ്.
? അവ ഒരേ സമയം പലയിടങ്ങളില് ഉണ്ട്.
ഇത്തരം ‘വ്യാജ-സത്തകളുടെ’ (pseudo-entities) പൊള്ളത്തരം ബുദ്ധമത ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു ആവര്ത്തന വിഷയമായി മാറി. ഈ ഖണ്ഡനം, സാമാന്യധര്മ്മങ്ങള് കേവലം മാനസികമായ നിര്മ്മിതികളാണെന്ന ബുദ്ധമത വീക്ഷണത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ധര്മ്മകീര്ത്തിയുടെ ഈ വീക്ഷണം സൌത്രാന്തികവും യോഗാചാരവുമായ ചിന്തകളുടെ ഒരു സമന്വയമായി കണക്കാക്കാം. വിശകലനത്തിന്റെ തലമനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം ഈ വീക്ഷണങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ചു.
യാഥാര്ത്ഥ്യവാദികളുടെ വിമര്ശനം: ന്യായം-വൈശേഷിക പക്ഷം
അപോഹ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ വളര്ച്ച, യാഥാര്ത്ഥ്യവാദികളായ പില്ക്കാലന്യായദാര്ശനികരുമായുള്ള നിരന്തരമായ സംവാദത്തിന്റെ ഫലമായിരുന്നു. അപോഹ സിദ്ധാന്തത്തെ അംഗീകരിക്കുകയോ നിഷേധിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് ബുദ്ധമത പ്രമാണവാദികളെയും ന്യായയാഥാര്ത്ഥ്യവാദികളെയും വേര്തിരിക്കുന്ന ഒരു നിര്ണായക ഘടകമായി കണക്കാക്കി.
ന്യായദാര്ശനികര്ക്ക്, വാക്കുകള് ഒരു നിഷേധത്തെ മാത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അര്ത്ഥം നല്കാന് അപര്യാപ്തമാണ്. മറിച്ച്, വാക്കുകള് വസ്തുവിന്റെ രൂപം, ജാതി (Universal), വ്യക്തി (Individual) എന്നിവയെ പോസിറ്റീവായി സൂചിപ്പിക്കണം. ദിങ്നാഗന് ബുദ്ധമത തര്ക്കശാസ്ത്രത്തിന് അടിത്തറയിട്ടതിനുശേഷം, ന്യായം ദാര്ശനികര് തങ്ങളുടെ തത്വങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കുന്നതില് സജീവമായി.
പട്ടിക 1: ബുദ്ധമത നാമവാദവും ന്യായം യാഥാര്ത്ഥ്യവാദവും: താരതമ്യം
ദാർശനിക വീക്ഷണം | അപോഹ സിദ്ധാന്തം (ബുദ്ധമതം) | സാമാന്യവാദം (ന്യായം-വൈശേഷികം) |
സാമാന്യധർമ്മത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് | നിഷേധിക്കുന്നു (Nominalism). മാനസിക നിർമ്മിതികൾ (Vikalpa) മാത്രം. | അംഗീകരിക്കുന്നു (Realism). വസ്തുനിഷ്ഠമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ. |
വാക്കിന്റെ അർത്ഥം | നിഷ്കാസനം/ഒഴിവാക്കൽ (Exclusion). 'പശുവല്ലാത്തവ'യെ ഒഴിവാക്കി അർത്ഥം നേടുന്നു. | ഉൾപ്പെടുത്തൽ (Inclusion). വാക്ക് വ്യക്തി, ജാതി, ആകൃതി എന്നിവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. |
അടിസ്ഥാന യാഥാർത്ഥ്യം | ക്ഷണികമായ തനത് അണുക്കൾ. | സ്ഥിരമായ വസ്തുക്കളും സാമാന്യധർമ്മങ്ങളും. |
ആറാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ന്യായം ദാര്ശനികനായ ഉദ്ദ്യോതകരന് (Uddyotakara), ദിങ്നാഗന്റെ യുക്തിപരമായ വിമര്ശനങ്ങളെ നേരിടുന്നതിനായി ന്യായവാര്ത്തിക (Nyമyavമrttika) എന്ന വ്യാഖ്യാനം എഴുതി. അദ്ദേഹം ദിങ്നാഗന്റെ ലോജിക്കല് തത്വങ്ങള് ചിലതിനെ സ്വീകരിച്ചെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റ് ദാര്ശനിക നിലപാടുകള്, പ്രത്യേകിച്ച് അപോഹ സിദ്ധാന്തത്തെ, നിശിതമായി വിമര്ശിച്ചു.
ഉദ്ദ്യോതകരന് ന്യായസൂത്രത്തിലെ (NS) ii. 2.65-ന് കീഴിലാണ് അപോഹ സിദ്ധാന്തത്തെ നിഷേധിക്കുന്നത്. ബുദ്ധമത തത്ത്വചിന്തയുടെ അടിത്തറകളിലൊന്നായതിനാല്, അപോഹ സിദ്ധാന്തത്തെ നിരാകരിക്കുന്നത് ന്യായം സ്കൂളിന്റെ നിലനില്പ്പിന് അത്യന്താപേക്ഷിതമായിരുന്നു.
പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ന്യായ ദാര്ശനികനായ ഉദയനന് (Udayana), ബുദ്ധമത ദര്ശനത്തിനെതിരെ ഏറ്റവും സമഗ്രവും കര്ക്കശവുമായ വിമര്ശനം അഴിച്ചുവിട്ടു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതികളില്, പ്രത്യേകിച്ച് ന്യായകുസുമഞ്ജലിയില് (Nyമyakusumമñjali), ബുദ്ധമതത്തിലെ ക്ഷണികവാദം, അനാത്മവാദം, കാര്യകാരണബന്ധം, അപോഹ സിദ്ധാന്തം എന്നിവയെല്ലാം അദ്ദേഹം ചോദ്യം ചെയ്തു. ഉദയനന് നടത്തിയ വിമര്ശനങ്ങളില് ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:
1. അനവസ്ഥാദോഷം (Infinite Regress): ‘A’ എന്നതിനെ ‘നോണ്-എ അല്ലാത്തവ’ ആയി നിര്വചിക്കുമ്പോള്, ‘നോണ്-എ’ എന്ന നിഷേധത്തെ വീണ്ടും നിര്വചിക്കേണ്ടി വരും. ഇതും മറ്റൊരു നിഷേധത്തെ ആശ്രയിക്കും. ഇത് അനന്തമായ ശൃംഖലയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. അതായത്, അര്ത്ഥം ഒരിക്കലും ഒരു പോസിറ്റീവ് അടിത്തറയില് എത്തിച്ചേരുന്നില്ല.
2. വളയത്തിലുള്ള യുക്തി (Circular Reasoning): ഒഴിവാക്കല് എന്നത് ഒരു മാനസിക പ്രക്രിയയാണ്. എന്തിനെയാണ് ഒഴിവാക്കേണ്ടതെന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നതിനുമുമ്പ്, ഒഴിവാക്കപ്പെടേണ്ട ‘നോണ്-എ’ എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള പോസിറ്റീവായ ഒരു ധാരണ ആദ്യം നിലവിലുണ്ടായിരിക്കണം. അല്ലാത്തപക്ഷം, ഏതിനെയാണ് ഒഴിവാക്കേണ്ടതെന്ന് നിര്ണ്ണയിക്കാന് കഴിയില്ല, ഇത് യുക്തിപരമായ ഒരു വലയത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
3. നെഗേഷന്റെ ഒന്റോളജി: ബുദ്ധമതം അഭാവം (Absence) യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ല എന്ന് വാദിക്കുന്നു.യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ലാത്ത ഒന്നിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഭാഷാപരമായ അര്ത്ഥം നല്കുന്നത് പ്രസക്തമല്ല.
ധര്മ്മകീര്ത്തിക്ക് ശേഷമുള്ള ബുദ്ധമത പണ്ഡിതന്മാര്, പ്രത്യേകിച്ച് ശാന്തരക്ഷിതന് (ടമntarak?ita) (c. A.D. 750), കമലശീലന് (Kamalaശെla) എന്നിവര് ഉദ്ദ്യോതകാരന്റെ വിമര്ശനങ്ങളെ ഖണ്ഡിക്കാന് ശ്രമിച്ചു. ‘നോണ്-നോണ്-എ’ എന്നത് ‘നോണ്-എ’ എന്നതിനോടുള്ള ഒരു മാനസിക പ്രതികരണം മാത്രമാണെന്നും, അതിന് ബാഹ്യ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തിലേക്ക് നേരിട്ട് ബന്ധം സ്ഥാപിക്കേണ്ടതില്ലെന്നും അവര് വാദിച്ചു. ന്യായം ഉന്നയിച്ച ‘നെഗറ്റീവ് അപ്രോച്ച്’ എന്ന ആരോപണത്തിനുള്ള നേരിട്ടുള്ള പ്രതികരണമായിരുന്നു ദിങ്നാഗനും ധര്മ്മകീര്ത്തിയും വികസിപ്പിച്ച ഇരട്ട നിഷേധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സങ്കീര്ണ്ണമായ തത്വങ്ങള്.
പട്ടിക 2: അപോഹസിദ്ധാന്തത്തിലെ മൂലഗ്രന്ഥങ്ങളും പ്രധാന പഠനങ്ങളും
ദാർശനികൻ | കാലഘട്ടം | പ്രധാന കൃതി | അപോഹ സംബന്ധിയായ ഭാഗം | ആധുനിക റഫറൻസ് |
ദിങ്നാഗൻ | c. 480–540 CE | പ്രമാണസമുച്ചയം | അധ്യായം 5: അന്യാപോഹ-പരീക്ഷാ | Pind, O. H. Dignāga's Philosophy of Language... |
ധർമ്മകീർത്തി | c. 600–670 CE | പ്രമാണവാർത്തിക | അധ്യായം 4: പരാർത്ഥാനുമാന | Dunne, J. Foundations of Dharmakīrti's Philosophy |
ഉദ്ദ്യോതകരൻ | 6th Century | ന്യായവാർത്തിക | NS ii. 2.65-ന് കീഴിലുള്ള ഖണ്ഡനം | Uddyotakara's critique in Nyāyavārttika |
ഉദയനൻ | 11th Century | ന്യായകുസുമഞ്ജലി | അപോഹ ഖണ്ഡനം | Udayana's refutation of exclusion |
അപോഹ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ആധുനിക വ്യാഖ്യാനങ്ങളും സമകാലിക പ്രസക്തിയും
ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ പാശ്ചാത്യ പണ്ഡിതന്മാര്ക്കിടയില് അപോഹ സിദ്ധാന്തത്തെക്കുറിച്ച് സജീവമായ ചര്ച്ചകള് ഉടലെടുത്തു. ഈ സിദ്ധാന്തം കേവലം ചരിത്രപരമായ ഒരു വിഷയമായി ഒതുങ്ങുന്നതിനുപകരം, സമകാലിക ഭാഷാ തത്ത്വചിന്തയ്ക്കും (Philosophy of Language) ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിനും വെല്ലുവിളിയാകുന്ന വിഷയമായി മാറി.
മാര്ക്ക് സിഡെറിറ്റ്സ് (Mark Siderits), ടോം ടില്ലെമാന്സ് (Tom Tillemans), അരിന്ദം ചക്രവര്ത്തി (Arindam Chakrabarti) എന്നിവര് എഡിറ്റ് ചെയ്ത Apoha: Buddhist Nominalism and Human Cognition (2011) പോലുള്ള പ്രധാന കൃതികള് ഈ സിദ്ധാന്തത്തിന് ആധുനിക പഠനങ്ങളില് നല്കുന്ന പ്രാധാന്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഈ കൃതിയുടെ ആമുഖത്തില് പറയുന്നതുപോലെ, അപോഹ സിദ്ധാന്തം ‘ഒന്നില് കൂടുതല് ഉള്ളവ’ എന്ന പ്രശ്നത്തെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന ബുദ്ധമത നാമവാദത്തിന്റെ തനതായ സമീപനമാണ്.
ജോണ് ഡണ് (John Dunne) തന്റെ Foundations of Dharmakശrti’s Philosophy (2004) എന്ന കൃതിയിലൂടെ, ധര്മ്മകീര്ത്തിയുടെ ദര്ശനത്തിന്റെ ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ അടിത്തറയെക്കുറിച്ച് വിപുലമായ വിശകലനം നല്കി. ഇത് അപോഹ സിദ്ധാന്തത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതില് നിര്ണായകമാണ്.ഷൂബ കെ.എസിന്റെ പഠനങ്ങളില് ഇരട്ട നിഷേധത്തിന് ചരിത്രപരവും വൈരുധ്യാത്മകവുമായ മറ്റൊരു വ്യാഖ്യാനം നല്കുന്നുണ്ട്. ഘടനാ വാദത്തിന്റെ (സൊസ്സൂറിന്റെ ) യാന്ത്രിക ദൗതികവാദ നിലപാടില് നിന്നും അതിനെ വേര്തിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.മുന്കൂട്ടിയുള്ള നിഷേധങ്ങളല്ല ഉണ്ടാക്കുന്നത് നിഷേധങ്ങളുടെ നിര്മ്മാണ പ്രക്രിയയാണ് ഉണ്ടാകുന്നതെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു. അര്ത്ഥത്തെ പ്രക്രിയയാണ് കാണേണ്ടത്. അഭാവവസ്തു കേവലമായവസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാര്ത്ഥ്യം അല്ല, അഭാവനിര്മ്മാണ പ്രക്രിയയാണ് എന്നര്ത്ഥം. ഉദയനുള്ള മറുപടി കൂടിയാണത്. ഭര്തൃഹരിയുടെ ആത്മീയ സത്താ വാദതലത്തില് നിന്നു കൊണ്ടുള്ള ഭാഷാസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ വിപരീതമായും അപോഹത്തെ ഷൂബ കെ.എസ്.വിലയിരുത്തുന്നു. പാരിസ്ഥിതിക ഭാഷാശാസ്ത്രവായനാ സിദ്ധാന്തം എന്ന നിലയില് വിപുലീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഉപസംഹാരം
അപോഹസിദ്ധാന്തം ഇന്ത്യന് തത്ത്വചിന്താചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ സെമാന്റിക് പ്രതിരോധങ്ങളിലൊന്നാണ്. ബുദ്ധമത ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിലെ ചിന്തകര്ക്ക്, ലോകം ക്ഷണികവും തനതുമായ അണുക്കളാല് നിര്മ്മിതമാണ് എന്ന അടിസ്ഥാനപരമായ ഒന്റോളജിക്കല് നിലപാട് നിലനിര്ത്തുന്നതില് അപോഹ ഒരു താക്കോല് സ്ഥാനമാണ് വഹിച്ചത്.
ദിങ്നാഗന് അന്യ-അപോഹയുടെ ലോജിക്കല് സാധ്യത സ്ഥാപിക്കുകയും, ആശയങ്ങള് ‘അല്ലാത്തവ അല്ലാത്തവ’ എന്ന ഇരട്ട നിഷേധത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത് എന്ന് സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ ആശയങ്ങള് മാനസിക നിര്മ്മിതികളാണ് എന്ന ബുദ്ധമത വീക്ഷണം ഈ സിദ്ധാന്തത്തിലൂടെ ദൃഢമായി. തുടര്ന്ന്, ധര്മ്മകീര്ത്തി ഈ സിദ്ധാന്തത്തെ പ്രായോഗിക കാര്യക്ഷമതയുടെ (Causal Efficacy) അടിത്തറയില് പുനര്നിര്മ്മിച്ചു, ആധുനിക സംവാദങ്ങള് അപോഹസിദ്ധാന്തത്തെ ചരിത്രപരവും വൈരുധ്യാത്മകവുമായ തലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിച്ചു. വായനാസിദ്ധാന്തമായി മാറി.
കുറിപ്പുകള്
Dunne, John D. Foundations of Dharmakശrti’s Philosophy. Wisdom Publications, 2004..
Pind, Ole Holten. Dignമga’s Philosophy of Language: Pramമ?asamuccayav?tti on anyമpoha. Part I and Part II. VÖAW, 2015.
‘Apoha.’ Wikipedia, Wikimedia Foundation, 2024..
‘Doctrine of Apoha.’ Wisdom Library, 20 Sept. 2024.
Prueitt, Catherine. ‘Apoha.’ Routledge Encyclopedia of Philosophy, 2023. Taylor and Francis, doi:10.4324/9780415249126-ZB002R1-1..
Siderits, Mark, Tom Tillemans, and Arindam Chakrabarti, editors. Apoha: Buddhist Nominalism and Human Cognition. Columbia University Press, 2011.
‘The Doctrine of Apoha.’ Oxford Research Encyclopedia of Religion..
‘Pramമ?avമrttika.’ Encyclopedia of Buddhism, 2024.
Naik, Babuli. ‘The Buddhist Theory of Apoha (Exclusion) and Its Relevance to Contemporary Cognitive Science.’ ShodhKosh, vol. 5, no. 1, 2024, pp. 1-13.
‘Dignമga’s Philosophy of Language Dignമga On Anyമpoha.’ Scribd, 2017..
Note: The Sanskrit fragment and its immediate context were utilized from the research materials. Direct full citations of Pramമ?asamuccaya (PS) or Pramമ?avമrttika (PV) verses were not available for direct quotation, hence reliance on modern translations and critical studies is noted.
ഷൂബ കെ.എസ്.,ഘടനാവാദകാലത്തെ അപോഹ സിദ്ധാന്തം.
വിജ്ഞാനകൈരളി ഫെബ്രുവരി 2022
ഷൂബ കെ.എസ്.,അപോഹ സിദ്ധാന്തം – പാരിസ്ഥിതിക ഭാഷാശാസ്ത്രവും വായനാ സിദ്ധാന്തവും എന്ന നിലയില്,ഭൂമി മലയാളം, മലയാള വിഭാഗം യുസി കോളേജ് 2015 ഫെബ്രുവരി
ഷൂബ കെ.എസ്.,ആഗോളീകരണ കാലത്തെ കുട്ടികൃഷ്ണമാരാര്, സ്കൂള് ഓഫ് മാര്ക്സിയന് കള്ച്ചറല് സ്റ്റഡീസ്, തിരുവനന്തപുരം 2011
ഗ്രന്ഥസൂചി
1. Apoha: Buddhist Nominalism and Human Cognition – Notre Dame Philosophical Reviews, https://ndpr.nd.edu/reviews/apoha-buddhist-nominalism-and-human-cognition/
2. Apoha – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Apoha
3. Buddhist Theory Of Meaning Apoha And Negative Statements – Book Summary – JainGPT, https://jaingpt.org/knowledge/buddhist_theory_of_meaning_apoha_and_negative_statements_269281_269281
4. Philosophical Works and Influence of Dignമga and Dharmakശrti | Oxford Research Encyclopedia of Religion, https://oxfordre.com/religion/display/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-198?d=%2F10.1093%2Facrefore%2F9780199340378.001.0001%2Facrefore-9780199340378-e-198&p=emailAKwQ7pmFl9HYY
5. Apoha – Routledge Encyclopedia of Philosophy, https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/apoha/v-1
6. Doctrine of Apoha: Significance and symbolism, https://www.wisdomlib.org/concept/doctrine-of-apoha
7. Apoha theory: Significance and symbolism, https://www.wisdomlib.org/concept/apoha-theory
8. Dharmakirti – TGSL-English, https://www.tibetswiss.ch/six-ornaments/articles/dharmakirti.html
9. Dharmakirti – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Dharmakirti
10. Dignaga’s Philosophy of Language Dignaga On Anyapoha | PDF | Translations – Scribd, https://www.scribd.com/document/345356884/Dignaga-s-Philosophy-of-Language-Dignaga-on-Anyapoha-Copy
11. Pramമ?asamuccaya, https://www.oeaw.ac.at/en/ikga/research/buddhist-studies/research-areas/pramanasamuccaya
12. 140144 SE Jinendrabuddhi’s Pramanasamuccayatika, Chapter V (2019S) – u:find – Universität Wien, https://ufind.univie.ac.at/en/course.html?lv=140144&semester=2019S
13. Reevaluating Dignമga’s Apoha Theory: As Revealed by Bhമviveka’s Critique, https://www.researchgate.net/publication/370605564_Reevaluating_Dignaga’s_Apoha_Theory_As_Revealed_by_Bhaviveka’s_Critique
14. The ‘Pramമ?asamuccaya,’ by Dignമga – EAST – Epistemology and Argumentation in South Asia and Tibet, https://east.ikga.oeaw.ac.at/data/1/12/
15. Pramമ?avമrttika – Encyclopedia of Buddhism, https://encyclopediaofbuddhism.org/wiki/Pram%C4%81%E1%B9%87av%C4%81rttika
16. Dharmakശrti – Stanford Encyclopedia of Philosophy, https://plato.stanford.edu/entries/dharmakiirti/
17. Uddyotakara (6th century) – Routledge Encyclopedia of Philosophy, https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/uddyotakara-6th-century/v-1/bibliography/uddyotakara-6th-century-bib
18. THE CONFLICT BETWEEN THE BUDDHIST AND THE NAIYAYIKA PHILOSOPHERS: A BRIEF SURVEY, https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/bot/pdf/bot_1990_01-03_05.pdf
19. The Conflict between the Buddhist and the Naiyayika Philosophers: A Brief Survey – Mandala Collections, https://sources.mandala.library.virginia.edu/sites/mandala-sources.lib.virginia.edu/files/pdf-files/1643_0.pdf
20. The Introductory Part of Udayana’s Critique of the Buddhist Doctrine of Momentariness, https://www.mdpi.com/2077-1444/13/3/241
21. Guest Lecture: Udayana’s refutation of the Buddhist theory of exclusion (apoha), https://glorisunglobalnetwork.org/guest-lecture-bogdan-diaconescu/
22. LANGUAGE AND COGNITION: EXAMINING THE ROLE OF APOHA IN BUDDHIST THEORIES OF MEANING AND SEMANTICS | ShodhKosh: Journal of Visual and Performing Arts, https://www.granthaalayahpublication.org/Arts-Journal/ShodhKosh/article/view/5446
23. Foundations of Dharmakirti’s Philosophy – Simon & Schuster, https://parents.simonandschuster.com/9780861718559
24.ഷൂബ കെ.എസ്.,ഘടനാവാദകാലത്തെ അപോഹ സിദ്ധാന്തം.
വിജ്ഞാനകൈരളി ഫെബ്രുവരി 2022
25.ഷൂബ കെ.എസ്.,അപോഹ സിദ്ധാന്തം – പാരിസ്ഥിതിക ഭാഷാശാസ്ത്രവും വായനാ സിദ്ധാന്തവും എന്ന നിലയില്,ഭൂമി മലയാളം, മലയാള വിഭാഗം യുസി കോളേജ് 2015 ഫെബ്രുവരി
2 6.ഷൂബ കെ.എസ്.,ആഗോളീകരണ കാലത്തെ കുട്ടികൃഷ്ണമാരാര്, സ്കൂള് ഓഫ് മാര്ക്സിയന് കള്ച്ചറല് സ്റ്റഡീസ്, തിരുവനന്തപുരം 2011
വിഷ്ണുപ്രിയ എസ്.
ടെക്നിക്കൽ അസിസ്റ്റന്റ് , മലയാളം ലെക്സിക്കൺ, കേരളസർവകലാശാല, തിരുവനതപുരം.
സ്റ്റാർലി. ജി.എസ്.
ഗവേഷകൻ, മലയാളവിഭാഗം, എൻ.എസ്. എസ്. കോളേജ്, നിലമേൽ, കൊല്ലം.