എന്താണ് ഞാൻ? ഈ ചോദ്യം മനുഷ്യന്റെ ചിന്താചരിത്രത്തോളം തന്നെ പഴക്കമുള്ളതാണ്. ശരീരവും മനസ്സും ചേർന്ന ഈ അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഉറവിടം എവിടെയാണ്? നാം ജനിക്കുമ്പോൾ തന്നെ പൂർണ്ണമായ ഒരു ‘ഞാൻ’ നമ്മോടൊപ്പം ജനിക്കുന്നുണ്ടോ, അതോ ജീവിതയാത്രയിൽ നാം കണ്ടുമുട്ടുന്ന മനുഷ്യരും സാഹചര്യങ്ങളും ഭാഷയും സംസ്കാരവുമാണോ നമ്മെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്? ആധുനിക ചിന്തയുടെ, പ്രത്യേകിച്ച് മനശാസ്ത്രത്തിന്റെയും തത്വചിന്തയുടെയും ലോകത്ത്, ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം വളരെ വ്യക്തമാണ്: ‘ഞാൻ’ എന്നത് ജന്മസിദ്ധമായ ഒന്നല്ല, മറിച്ച് അത് സാമൂഹികമായ ഇടപെടലുകളിലൂടെ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒന്നാണ്. ഫ്രഞ്ച് ചിന്തകനായ ഷാക്ക് ലക്കാൻ പറയുന്നതുപോലെ, ‘തീർച്ചയായും, അപരന്റെ ഇടത്തിലാണ് ഒരാൾ സ്വയം കാണുന്നത്, അയാൾ സ്വയം നോക്കുന്ന ബിന്ദുവും ആ ഇടത്തിൽ തന്നെയാണ്.’

ലക്കാന്റെ ‘അപരൻ’ എന്ന സങ്കല്പം കേവലം മറ്റൊരു വ്യക്തിയല്ല. അത് നമ്മൾ ജനിച്ചുവീഴുന്ന ഭാഷയുടെയും, നിയമങ്ങളുടെയും, സംസ്കാരത്തിന്റെയും, സാമൂഹിക പ്രതീക്ഷകളുടെയും ഒരു ബൃഹത്തായ ലോകത്തെയാണ് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്. ഒരു കുഞ്ഞ് ആദ്യമായി കണ്ണാടിയിൽ സ്വന്തം പ്രതിബിംബം തിരിച്ചറിയുന്ന നിമിഷത്തെ ലക്കാൻ കണ്ണാടി ദശ (Mirror Stage) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. അതുവരെ, ചിതറിയ ശാരീരികാനുഭവങ്ങളുടെ ഒരു കൂട്ടം മാത്രമായിരുന്ന കുട്ടി, കണ്ണാടിയിലെ പൂർണ്ണമായ രൂപം കണ്ട് അത് താനാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നു. എന്നാൽ ഈ തിരിച്ചറിവ് തനിയെ സംഭവിക്കുന്ന ഒന്നല്ല. ആ പ്രതിബിംബത്തിലേക്ക് വിരൽചൂണ്ടി ‘അത് നീയാണ്’ എന്ന് പറയുന്ന അമ്മയുടെയോ അച്ഛന്റെയോ (ഒരു അപരന്റെ) സാന്നിധ്യവും അംഗീകാരവും അവിടെ അനിവാര്യമാണ്. ഇവിടെയാണ് ആദ്യമായി കുട്ടി സ്വയം ഒരു പൂർണ്ണരൂപമായി, ഒരു ‘ഞാൻ’ ആയി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നത്. ഈ ‘ഞാൻ’ യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്വന്തം ഉള്ളിൽ നിന്ന് വന്നതല്ല, മറിച്ച് പുറത്തുനിന്നുള്ള, അപരന്റെ കണ്ണുകളിലൂടെയുള്ള ഒരു കാഴ്ചയുടെ ആന്തരികവൽക്കരണമാണ്. പിന്നീട് ജീവിതത്തിലുടനീളം നാം ഈ പ്രക്രിയ ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു. നമ്മുടെ വസ്ത്രധാരണം, പെരുമാറ്റം, സംസാരം, അഭിലാഷങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം നാം ജീവിക്കുന്ന സമൂഹത്തിന്റെ (അപരന്റെ) പ്രതീക്ഷകൾക്കും നിയമങ്ങൾക്കും അനുസരിച്ച് രൂപപ്പെടുത്തിയെടുക്കുന്നതാണ്. നാം നമ്മെത്തന്നെ നോക്കിക്കാണുന്നത് പോലും സമൂഹത്തിന്റെ കണ്ണുകളിലൂടെയാണ്. ‘നാട്ടുകാർ എന്ത് വിചാരിക്കും?’ എന്ന നിത്യേനയുള്ള നമ്മുടെ ആകുലത ലക്കാന്റെ ഈ ആശയത്തിന്റെ ഏറ്റവും ലളിതമായ ഉദാഹരണമാണ്. നമ്മുടെ സ്വകാര്യമായ തീരുമാനങ്ങളെപ്പോലും നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ഈ സാമൂഹികമായ നോട്ടമാണ്. ഇവിടെ ‘നാട്ടുകാർ’ എന്ന അദൃശ്യ സമൂഹം ഒരു വലിയ കണ്ണാടിയായി വർത്തിക്കുന്നു, അതിൽ നോക്കിയാണ് നാം നമ്മുടെ ശരിയും തെറ്റും രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്.

ഈ സാമൂഹികമായ ഇടപെടൽ കേവലം വ്യക്തിവികാസത്തിന്റെ മാത്രം പ്രത്യേകതയല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യവംശത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ തന്നെ നിർണ്ണായകമായ പങ്കുവഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. വിയറ്റ്നാമീസ് ചിന്തകനായ ട്രാൻ ഡ്യൂക് താവോയുടെ ഭാഷയുടെ ഉൽപ്പത്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള സിദ്ധാന്തം ഇതിലേക്ക് വെളിച്ചം വീശുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ഭാഷയുടെയും ചിന്തയുടെയും ആദിമരൂപങ്ങൾ കൂട്ടായ അധ്വാനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉടലെടുക്കുന്നത്. ആദിമ മനുഷ്യർ ഒരുമിച്ച് വേട്ടയാടുകയോ വിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയോ ചെയ്യുമ്പോൾ, പരസ്പരം ആശയവിനിമയം നടത്താൻ ചില ശബ്ദങ്ങളും ആംഗ്യങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചിരിക്കാം. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു പ്രത്യേക മൃഗത്തെ കാണുമ്പോൾ ഒരു പ്രത്യേക ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നത് കൂട്ടത്തിലുള്ള മറ്റുള്ളവർക്ക് ഒരു സൂചന നൽകാനാണ്. ഇത് തികച്ചും പ്രായോഗികമായ ഒരു ആശയവിനിമയമാണ്. എന്നാൽ, ഈ കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് ഒരാൾ പിന്നോട്ട് മാറിപ്പോയാൽ എന്ത് സംഭവിക്കും? മറ്റുള്ളവർ പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന അതേ ശബ്ദം അവൻ ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ, ആ ശബ്ദം യഥാർത്ഥത്തിൽ മറ്റൊരാളോടുള്ള ആഹ്വാനമല്ല, മറിച്ച് തന്നോടുതന്നെയുള്ള ഒന്നായി മാറുന്നു. കാരണം, ആ നിമിഷം അവൻ തനിച്ചാണ്. മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് തന്നിലേക്ക് തിരിച്ചുവരുന്ന ആ ശബ്ദത്തിൽ, അവൻ മറ്റുള്ളവരുമായി താദാത്മ്യം പ്രാപിക്കുകയും, ആ ശബ്ദത്തിലൂടെ സ്വയം ഒരു പ്രവൃത്തിക്ക് ആഹ്വാനം ചെയ്യുകയുമാണ്. ഇവിടെയാണ് ആദ്യമായി ഒരു സാമൂഹികമായ ചിഹ്നം ആന്തരികമായ ഒന്നായി മാറുന്നത്. കൂട്ടത്തിന്റെ ഭാഗമായി സ്വയം കണ്ടുകൊണ്ട്, തന്നോടുതന്നെ സംസാരിക്കുന്ന അവസ്ഥ. നമ്മുടെ കാർഷിക സംസ്കാരം പരിശോധിച്ചാൽ ഇതിന്റെ പ്രതിഫലനങ്ങൾ കാണാം. ഞാറു നടുന്ന സ്ത്രീകളും, വള്ളംകളിക്ക് തുഴയുന്ന പുരുഷന്മാരും പാടിയിരുന്ന നാടൻ പാട്ടുകൾ കേവലം വിനോദത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമായിരുന്നില്ല. ആ പാട്ടുകളുടെ താളം അവരുടെ അധ്വാനത്തെ ഏകോപിപ്പിച്ചു. ഓരോ വ്യക്തിയും ആ പാട്ടിന്റെ ഭാഗമാകുമ്പോൾ, അയാൾ ആ വലിയ കൂട്ടായ്മയുടെ ഭാഗമാകുന്നു. അതേസമയം, ആ പാട്ട് ഓരോ വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നു, അത് തുഴച്ചിലിന് അല്ലെങ്കിൽ നടീലിന് ഊർജ്ജം പകരുന്നു. ആ സാമൂഹികമായ താളം, വ്യക്തിപരമായ പ്രയത്നമായി മാറുന്നു. ഇവിടെ സാമൂഹികമായ ചിഹ്നം (പാട്ട്) വ്യക്തിപരമായ ഒന്നായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ കാണാം. കാലക്രമേണ, ഈ ചിഹ്നങ്ങൾ അധ്വാനത്തിന്റെ സാഹചര്യത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് ഏത് സാഹചര്യത്തിലും ഓർത്തെടുക്കാനും ഉപയോഗിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒന്നായി മാറി. അങ്ങനെ കൂട്ടായ്മയുടെ ഓർമ്മ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ഉള്ളിൽ ഒരു ‘ബോധം’ ആയി രൂപപ്പെട്ടു. ഈ ബോധത്തിനുള്ളിലിരുന്നുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യൻ ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്. അതായത്, നമ്മുടെ ചിന്ത എന്നത് പോലും അടിസ്ഥാനപരമായി ഒരു സാമൂഹിക നിർമ്മിതിയാണ്.

ഈ ആശയത്തെ റഷ്യൻ മനശാസ്ത്രജ്ഞനായ ലെവ് വിഗോട്സ്കി മറ്റൊരു തലത്തിൽ സമീപിക്കുന്നുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, മനുഷ്യന്റെ ഉയർന്ന മാനസിക പ്രവർത്തനങ്ങളായ ഓർമ്മ, ശ്രദ്ധ, ചിന്ത എന്നിവയൊന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് പ്രവർത്തിക്കുന്നവയല്ല. അവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടും, ഒന്നിലൊന്ന് പ്രവർത്തിച്ചും, പുതിയ മാനസിക വ്യവസ്ഥകൾ (psychological systems) ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ചിത്രങ്ങൾ കാണിച്ച് വാക്കുകൾ ഓർമ്മിക്കാൻ പറയുന്ന ഒരു പരീക്ഷണത്തിൽ, ഒരു കുട്ടി കേവലം ഓർമ്മശക്തി മാത്രമല്ല ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ആ ചിത്രങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാനും, അവയിലെ സാമ്യതകളും വ്യത്യാസങ്ങളും കണ്ടെത്താനും, ഭാവന ഉപയോഗിക്കാനും ശ്രമിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഓർമ്മയും ചിന്തയും ഭാവനയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുകയാണ്. വിഗോട്സ്കി പറയുന്നു, ‘ഓർമ്മ ചിന്തയുമായി ചേരുമ്പോൾ ഓർമ്മയ്ക്ക് മാത്രമല്ല മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നത്, ചിന്തയുടെ പ്രവർത്തനത്തിലും മാറ്റം വരുന്നു.’ ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്ന ‘യുക്തിപരമായ ഓർമ്മ’ (logical memory) എന്നത് കേവലം ഓർമ്മയുടെ ഒരു മെച്ചപ്പെട്ട രൂപമല്ല, മറിച്ച് ഓർമ്മയും ചിന്തയും ചേർന്നുണ്ടായ ഒരു പുതിയ മാനസിക ഘടനയാണ്. ഈ മാനസിക ഘടനകളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഉപകരണം ഭാഷയാണ്. ഭാഷ നമുക്ക് സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഒരു ഉപകരണമാണ്. കുട്ടിക്കാലത്ത് മുതിർന്നവരുമായി സംസാരിച്ചും, അവരുടെ നിർദ്ദേശങ്ങൾ കേട്ടും, പുസ്തകങ്ങൾ വായിച്ചുമൊക്കെയാണ് നാം ഭാഷ പഠിക്കുന്നത്. പിന്നീട്, ഈ സാമൂഹിക ഉപകരണം നമ്മുടെ ആന്തരിക ചിന്തയുടെ ഉപകരണമായി മാറുന്നു. നാം മനസ്സിൽ ചിന്തിക്കുന്നത് പോലും വാക്കുകൾ ഉപയോഗിച്ചാണ്. അതായത്, സമൂഹം നൽകിയ ഒരു ഉപകരണം ഉപയോഗിച്ചാണ് നാം നമ്മുടെ ആന്തരികലോകം പണിയുന്നത്. കേരളത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത വിദ്യാഭ്യാസ രീതിയായ ആശാൻ കളരികളിലോ ഗുരുകുലങ്ങളിലോ ഈ പ്രക്രിയ വ്യക്തമായി കാണാമായിരുന്നു. അവിടെ അറിവ് എന്നത് കേവലം പുസ്തകത്തിലെ വാക്യങ്ങൾ മനഃപാഠമാക്കലായിരുന്നില്ല. ഗുരു ചൊല്ലിക്കൊടുക്കുന്നത് ഏറ്റുചൊല്ലി ഓർമ്മയിൽ സൂക്ഷിക്കുകയും, പിന്നീട് അതിന്റെ അർത്ഥതലങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുകയും, വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണമായ പ്രക്രിയയായിരുന്നു അത്. ഓർമ്മയും ചിന്തയും ഭാഷയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു വൈജ്ഞാനികക്കളരിയായിരുന്നു അത്. അങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്ന അറിവ് കേവലം വിവരശേഖരണമല്ല, മറിച്ച് വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തീർന്ന ഒന്നാണ്.

മലയാള സാഹിത്യത്തിലും സിനിമയിലും ഈ ആശയത്തിന്റെ പ്രതിഫലനങ്ങൾ ധാരാളമായി കാണാൻ കഴിയും. ഒ.വി. വിജയന്റെ ‘ഖസാക്കിന്റെ ഇതിഹാസം’ എന്ന നോവലിലെ രവിയെ നോക്കുക. ആധുനിക വിദ്യാഭ്യാസവും നഗരജീവിതവും നൽകിയ ഒരു സ്വത്വവുമായി ഖസാക്കിന്റെ ഗ്രാമത്തിലെത്തുന്ന രവി, അവിടുത്തെ വിശ്വാസങ്ങളുടെയും മിത്തുകളുടെയും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെയും ലോകത്ത് (അപരന്റെ ഇടത്തിൽ) സ്വത്വത്തെ നിരന്തരം പുനർനിർവചിക്കാൻ നിർബന്ധിതനാവുന്നു. അവന്റെ യുക്തിബോധവും, ഖസാക്കിലെ നിഗൂഢമായ അനുഭവങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, യഥാർത്ഥത്തിൽ അവന്റെ ആന്തരിക ലോകവും സാമൂഹിക ലോകവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമാണ്. അടൂർ ഗോപാലകൃഷ്ണന്റെ ‘എലിപ്പത്തായം’ എന്ന സിനിമയിലെ ഉണ്ണി എന്ന കഥാപാത്രം മാറുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടാൻ കഴിയാതെ, ഫ്യൂഡൽ ഭൂതകാലത്തിന്റെ ഓർമ്മകളിൽ ജീവിക്കുന്ന ഒരാളാണ്. പുറത്തുള്ള ‘അപരൻ’ മാറിയപ്പോൾ, അതിനനുസരിച്ച് സ്വയം മാറാൻ കഴിയാതെ ഉണ്ണി ആ എലിപ്പത്തായത്തിൽ സ്വയം കുടുങ്ങി നശിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അയാളുടെ ദുരന്തം, തനിക്ക് പ്രതിഫലനം നൽകിയിരുന്ന ‘അപരനെ’ നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരു സ്വത്വത്തിന്റെ ദുരന്തമാണ്. അയാളുടെ സ്വത്വത്തിന് അർത്ഥം നൽകിയിരുന്ന ഫ്യൂഡൽ സമൂഹം എന്ന കണ്ണാടി ഇല്ലാതാവുകയും, പുതിയ ലോകത്ത് തന്റെ പ്രതിബിംബം കണ്ടെത്താൻ അയാൾക്ക് കഴിയാതെ പോവുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്വന്തം വീടിനുള്ളിൽ അയാൾ ഒരു പ്രേതമായി, നിലനിൽക്കാൻ ഒരു സമൂഹം ഇല്ലാത്ത, വെറും ഒരു സ്വത്വമായി മാറുന്നു.

ചുരുക്കത്തിൽ, ലക്കാന്റെ കണ്ണാടി ദശ മുതൽ ട്രാൻ ഡ്യൂക് താവോയുടെ കൂട്ടായ അധ്വാനം വരെയും, വിഗോട്സ്കിയുടെ ഭാഷാപരമായ ഉപകരണങ്ങൾ വരെയും നാം കാണുന്നത് ഒരേ ചിത്രമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ‘ഞാൻ’ എന്നത് മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കപ്പെട്ട ഒരു സത്തയല്ല, മറിച്ച് ആന്തരികവും ബാഹ്യവും തമ്മിലുള്ള ഒരു നിരന്തര സംവാദത്തിലൂടെ ആയിത്തീരുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. നമ്മുടെ ബോധം നെയ്തെടുത്തിരിക്കുന്നത് സമൂഹമാകുന്ന നൂലുകൊണ്ടാണ്. നാം നമ്മെത്തന്നെ കാണുന്നത് അപരന്റെ കണ്ണുകളിലൂടെയാണ്, നാം ചിന്തിക്കുന്നത് അപരൻ നൽകിയ ഉപകരണങ്ങൾ കൊണ്ടാണ്, ലോകത്തിൽ നമ്മുടെ സ്ഥാനം കണ്ടെത്തുന്നത് അപരനുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടാണ്. സ്വത്വം എന്നത് അടിസ്ഥാനപരമായി ഒരു സാമൂഹിക പ്രതിധ്വനിയാണ്.

ഇന്നത്തെ സോഷ്യൽ മീഡിയയുടെ ലോകത്ത് ഈ ആശയം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാണ്. ഇവിടെ ‘അപരൻ’ നമ്മുടെ തൊട്ടടുത്തുള്ള സമൂഹം മാത്രമല്ല, ലോകം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഒരു ഡിജിറ്റൽ സദസ്സാണ്. ലൈക്കുകളും ഷെയറുകളും കമന്റുകളും നാം നമ്മുടെ പ്രതിഫലനം തേടുന്ന പുതിയ കണ്ണാടികളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഈ ഡിജിറ്റൽ അപരനുവേണ്ടി അഭികാമ്യമായ ഒരു സ്വത്വത്തെ നിർമ്മിച്ചെടുക്കാനുള്ള സമ്മർദ്ദം വളരെ വലുതാണ്. ഇത് വീണ്ടും തെളിയിക്കുന്നത് നമ്മുടെ സ്വത്വം അപരന്റെ ഇടവുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നാണ്.

അതിനാൽ, ‘എന്താണ് ഞാൻ?’ എന്ന ചോദ്യം നമ്മെ ഉള്ളിലേക്ക്, ഏകാന്തമായ ഒരു ആത്മാവിലേക്ക് അല്ല നയിക്കുന്നത്, മറിച്ച് പുറത്തേക്ക്, ‘അപരന്റെ’ സങ്കീർണ്ണവും സജീവവും നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ ലോകത്തിലേക്കാണ്.