ഡോ. തനൂജ ജി
Published: 10 February 2026 കവർസ്റ്റോറി
ഡോ. ഹരികുമാർ എൻ.
Published: 10 February 2026 കവർസ്റ്റോറി
പ്രാചീന ഭാരതീയ സര്വകലാശാലകള്
പ്രാചീന ഭാരതത്തിലെ വിദ്യാഭ്യാസ സമ്പ്രദായം കേവലം അക്ഷരാഭ്യാസത്തിലോ തൊഴില് പരിശീലനത്തിലോ പരിമിതമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് അത് മനുഷ്യന്റെ ഭൗതികവും ആത്മീയവുമായ ഉന്നതിയെ ലക്ഷ്യം വെച്ചുകൊണ്ടുള്ള സമഗ്രമായ ഒരു പ്രക്രിയയായിരുന്നു. സിന്ധുനദീതട സംസ്കാരത്തിന്റെ കാലം മുതല്ക്കേ ഭാരതീയ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തില് അറിവിനോടും പഠനത്തോടുമുള്ള ആഭിമുഖ്യം പ്രകടമായിരുന്നു. വേദകാലഘട്ടത്തിലെ ഗുരുകുലങ്ങളില് നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ബുദ്ധമത കാലഘട്ടത്തിലെ വിപുലമായ മഹാവിഹാരങ്ങളിലേക്കുള്ള വളര്ച്ച ഭാരതീയ വിദ്യാഭ്യാസ ചരിത്രത്തിലെ സുവര്ണ്ണ അധ്യായങ്ങളെ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു. തക്ഷശില, നളന്ദ, വിക്രമശില, വല്ലഭി, ഓദാന്തപുരി തുടങ്ങിയ വിശ്വപ്രസിദ്ധമായ സര്വകലാശാലകള് ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളില് നിന്നുള്ള സത്യാന്വേഷികളെയും പണ്ഡിതന്മാരെയും ആകര്ഷിച്ചിരുന്നു. ഈ പ0നം പ്രാചീന ഭാരതീയ സര്വകലാശാലകളുടെ ഉദയം, ഘടന, പാഠ്യപദ്ധതി, അധ്യാപന രീതികള്, പ്രമുഖ വ്യക്തിത്വങ്ങള് എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ആഴത്തിലുള്ള വിശകലനം നല്കുന്നു.
വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ദാര്ശനിക അടിത്തറയും ലക്ഷ്യങ്ങളും
പ്രാചീന ഭാരതീയ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ആത്യന്തിക ലക്ഷ്യം ‘മോക്ഷം’ അഥവാ ആത്മസാക്ഷാത്കാരമായിരുന്നു. ഭൗതികമായ അറിവിനേക്കാള് ഉപരിയായി സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്നതിനും ജനനമരണ ചക്രങ്ങളില് നിന്ന് മുക്തി നേടുന്നതിനുമുള്ള മാര്ഗ്ഗമായാണ് വിദ്യയെ കരുതിയിരുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വഭാവ രൂപീകരണത്തിനും വ്യക്തിത്വ വികാസത്തിനും ഊന്നല് നല്കി. വേദകാലഘട്ടത്തില് വിദ്യയെ ഒരു മൂന്നാം കണ്ണായാണ് ഉപമിച്ചിരുന്നത്, അത് മനുഷ്യന്റെ അന്തര്ലീനമായ കഴിവുകളെ പുറത്തെടുക്കാനും സത്യത്തെ ദര്ശിക്കാനും സഹായിക്കുന്നു.
വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങളെ പ്രധാനമായും മൂന്നായി തിരിക്കാം: ധര്മ്മം (നീതിപരമായ കടമകള്), അര്ത്ഥം (സമ്പത്ത് സമ്പാദനം), കാമം (ആഗ്രഹപൂര്ത്തീകരണം) എന്നിവയെ സമന്വയിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആത്യന്തികമായി മോക്ഷത്തിലേക്ക് നയിക്കുക എന്നതായിരുന്നു ഇത്. അച്ചടക്കം, വിനയം, പരമമായ സത്യത്തോടുള്ള ആഭിമുഖ്യം എന്നിവ വിദ്യാര്ത്ഥിയില് വളര്ത്തുക എന്നതായിരുന്നു ഓരോ വിദ്യാഭ്യാസ കേന്ദ്രത്തിന്റെയും പ്രധാന ദൗത്യം. ജാതിവിവേചനത്തിലധിഷ്ഠിതമായതും വ്യക്തി കേന്ദ്രിതവുമായ ബ്രാഹ്മണമത ഗുരുകുല സമ്പ്രദായത്തില് വ്യത്യസ്തമായി പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം എന്ന സങ്കല്പവും വ്യക്തിപരമായ മോക്ഷമല്ല, സാമൂഹിക മോക്ഷമാണ് വിദ്യാഭ്യാസ ലക്ഷ്യം എന്ന ആശയം ബുദ്ധമതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഉയര്ന്നു വലിയ സര്വ്വകലാശാലകള്ക്ക് ഉണ്ടായിരുന്നു..
തക്ഷശില: ലോകത്തിലെ ആദ്യത്തെ ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസ കേന്ദ്രം
ഭാരതീയ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായ സര്വകലാശാലയായി തക്ഷശിലയെ (Taxila) കണക്കാക്കാം. ഇന്നത്തെ പാകിസ്ഥാനിലെ പഞ്ചാബ് പ്രവിശ്യയില് റാവല്പിണ്ടിക്ക് 20 മൈല് പടിഞ്ഞാറ് മാറിയാണ് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്നത്. ബി.സി. ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടില് തന്നെ തക്ഷശില ഒരു പ്രശസ്തമായ വിദ്യാഭ്യാസ കേന്ദ്രമായി മാറിയിരുന്നു. രാമായണത്തിലെ പരാമര്ശമനുസരിച്ച് ഭരതന് തന്റെ മകനായ തക്ഷന്റെ പേരില് സ്ഥാപിച്ച നഗരമാണിതെങ്കിലും, അവിടെ ഒരു സര്വകലാശാല രൂപപ്പെട്ടത് കാലക്രമത്തിലുള്ള വികാസത്തിലൂടെയാണ്.
തക്ഷശില ഒരു കേന്ദ്രീകൃത സര്വകലാശാല എന്നതിലുപരി സ്വതന്ത്രരായ പണ്ഡിതന്മാരുടെ ഒരു കേന്ദ്രമായിരുന്നു. ഓരോ അധ്യാപകനും തന്റേതായ വിദ്യാലയം നടത്തിയിരുന്നു. അവിടെ പ്രവേശനം നേടുന്നതിന് പതിനാറ് വയസ്സ് തികയണമായിരുന്നു. തക്ഷശിലയിലെ പഠനം കഴിഞ്ഞ് ഇറങ്ങുന്നവര്ക്ക് പ്രത്യേകം ബിരുദങ്ങളോ സര്ട്ടിഫിക്കറ്റുകളോ നല്കുന്ന പതിവുണ്ടായിരുന്നില്ല. ജ്ഞാനം അതിന്റേതായ പ്രതിഫലമാണെന്നും അത് ഉപജീവനത്തിനായോ സ്വാര്ത്ഥ ലാഭത്തിനായോ ഉപയോഗിക്കുന്നത് ശരിയല്ലെന്നുമുള്ള വിശ്വാസമായിരുന്നു ഇതിന് പിന്നില്.
പാഠ്യപദ്ധതിയും വിജ്ഞാനശാഖകളും
തക്ഷശിലയിലെ സിലബസ് അത്യന്തം വിപുലമായിരുന്നു. ഏകദേശം 68-ഓളം വിഷയങ്ങള് ഇവിടെ പഠിപ്പിച്ചിരുന്നു. വേദങ്ങള്, വ്യാകരണം, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവയ്ക്കൊപ്പം തന്നെ പ്രായോഗികമായ വിദ്യകള്ക്കും ഇവിടെ വലിയ പ്രാധാന്യം നല്കിയിരുന്നു. തക്ഷശില പ്രധാനമായും ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസത്തിനുള്ള (Higher Education) കേന്ദ്രമായിരുന്നു.
പ്രധാന പഠന വിഷയങ്ങൾ | വിശദാംശങ്ങൾ |
വേദത്രയി | മൂന്ന് വേദങ്ങൾ (ഋഗ്വേദം, യജുർവേദം, സാമവേദം) |
ആയുർവേദം | ആരോഗ്യശാസ്ത്രവും ഔഷധ പഠനവും. ചരകൻ ഇവിടുത്തെ വിദ്യാർത്ഥിയായിരുന്നു |
ധനുർവേദം | ആയോധന കലയും യുദ്ധതന്ത്രങ്ങളും. അമ്പെയ്ത്ത് ഇവിടെ പ്രധാനമായിരുന്നു |
വ്യാകരണം | പാണിനിയുടെ അഷ്ടാധ്യായി ഇവിടെയാണ് പൂർണ്ണരൂപത്തിലായത് |
അർത്ഥശാസ്ത്രം | രാഷ്ട്രതന്ത്രം, ഭരണഘടന, സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രം |
അഷ്ടാദശ ശില്പങ്ങൾ (18 കലകൾ) | സംഗീതം, നൃത്തം, |
കലകൾ) | ചിത്രരചന, കൃഷി, വ്യാപാരം തുടങ്ങിയവ |
അഷ്ടാദശ ശില്പങ്ങളില് അമ്പെയ്ത്ത് (Archery), വേട്ടയാടല് (Hunting), ആനപ്പണി (Elephant lore), ജ്യോതിഷം (Jyotish), കണക്കുപുസ്തക നിര്മ്മാണം (Book-keeping), പാമ്പുകടി ചികിത്സ (Snake-charming) തുടങ്ങിയവ ഉള്പ്പെട്ടിരുന്നു. തക്ഷശിലയിലെ സൈനിക വിദ്യാലയത്തില് വിദേശ രാജ്യങ്ങളില് നിന്നു പോലും രാജകുമാരന്മാര് പഠിക്കാനെത്തിയിരുന്നു.
പ്രമുഖ വ്യക്തിത്വങ്ങള്
തക്ഷശിലയുടെ പ്രശസ്തി അവിടുത്തെ അധ്യാപകരിലും വിദ്യാര്ത്ഥികളിലും അധിഷ്ഠിതമായിരുന്നു. ഭാരതത്തിന്റെ ചരിത്രഗതി മാറ്റിയ പല പ്രമുഖരും ഇവിടുത്തെ സന്തതികളായിരുന്നു.
ചാണക്യന് (കൗടില്യന്): മൗര്യസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ശില്പിയായ ചാണക്യന് തക്ഷശിലയിലെ അധ്യാപകനായിരുന്നു. തന്റെ വിശ്വപ്രസിദ്ധമായ ‘അര്ത്ഥശാസ്ത്രം’ അദ്ദേഹം രചിച്ചത് ഇവിടെ വെച്ചാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
പാണിനി: ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും മികച്ച വ്യാകരണ പണ്ഡിതന്മാരില് ഒരാളായ പാണിനി ഇവിടുത്തെ അധ്യാപകനായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ‘അഷ്ടാധ്യായി’ സംസ്കൃത ഭാഷയ്ക്ക് കൃത്യമായ നിയമങ്ങള് നല്കി.
ചരകന്: ആയുര്വേദത്തിലെ മഹാനായ ചികിത്സകനായിരുന്ന ചരകന് തക്ഷശിലയില് നിന്നാണ് വിദ്യ അഭ്യസിച്ചത്.
ജീവകന്: ബുദ്ധഭഗവാന്റെ വ്യക്തിഗത വൈദ്യനായിരുന്ന ജീവകന് ഇവിടെ ഏഴ് വര്ഷത്തോളം താമസിച്ച് വൈദ്യശാസ്ത്രവും ശസ്ത്രക്രിയയും പഠിച്ചു.
ചന്ദ്രഗുപ്ത മൗര്യന്: മൗര്യ ചക്രവര്ത്തിയാകുന്നതിന് മുമ്പ് ചന്ദ്രഗുപ്തന് ചാണക്യന്റെ കീഴില് എട്ടു വര്ഷത്തോളം തക്ഷശിലയില് പഠനം നടത്തി.
എ.ഡി. അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടില് ഹൂണന്മാരുടെ ആക്രമണത്തിലാണ് തക്ഷശില തകര്ന്നത്. നശീകരണത്തിന് പ്രത്യേകിച്ച് ലക്ഷ്യങ്ങളൊന്നുമില്ലാതിരുന്ന ഹൂണന്മാര് തങ്ങളുടെ വഴിയില് തടസ്സമായി നിന്ന എന്തിനെയും നശിപ്പിക്കുന്ന കൂട്ടത്തിലായിരുന്നു.
നളന്ദ: വൈജ്ഞാനിക ലോകത്തിന്റെ തലസ്ഥാനം
പ്രാചീന ഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും സുവ്യക്തമായ രൂപഘടനയുള്ള സര്വകലാശാലയായിരുന്നു നളന്ദാ മഹാവിഹാര. ബീഹാറിലെ രാജ്ഗിറിന് സമീപം സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്ന നളന്ദ, എ.ഡി. 427-ല് ഗുപ്ത ചക്രവര്ത്തിയായ കുമാരഗുപ്തന് ഒന്നാമനാണ് സ്ഥാപിച്ചത്. ലോകത്തിലെ ആദ്യത്തെ റെസിഡന്ഷ്യല് സര്വകലാശാലയായി ഇതിനെ കണക്കാക്കുന്നു. വിദേശ രാജ്യങ്ങളില് നിന്നുള്ള ആയിരക്കണക്കിന് വിദ്യാര്ത്ഥികളെ ആകര്ഷിച്ച നളന്ദ, ഏഷ്യയുടെ വൈജ്ഞാനിക തലസ്ഥാനമായി നൂറ്റാണ്ടുകളോളം വിരാജിച്ചു.
നളന്ദയിലെ പഠനം അത്യന്തം കഠിനമായ ഒന്നായിരുന്നു. ഇവിടെ പ്രവേശനം ലഭിക്കുന്നതിന് അതിശക്തമായ പ്രവേശന പരീക്ഷകള് വിജയിക്കേണ്ടതുണ്ടായിരുന്നു. സര്വകലാശാലയുടെ കവാടത്തില് കാവല് നിന്നിരുന്ന പണ്ഡിതന്മാരായ ‘ദ്വാരപാലന്മാര്’ ഉന്നയിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങള്ക്ക് ശരിയായ ഉത്തരം നല്കുന്നവര്ക്ക് മാത്രമേ ഉള്ളിലേക്ക് പ്രവേശനം ലഭിച്ചിരുന്നുള്ളൂ. പത്തില് രണ്ടോ മൂന്നോ പേര്ക്ക് മാത്രമേ നളന്ദയില് പ്രവേശനം ലഭിച്ചിരുന്നുള്ളൂ എന്ന് ഹുയാന് സാങ് സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നു.
നളന്ദയുടെ സവിശേഷതകളും വിഭവങ്ങളും
നളന്ദയുടെ ഭൗതികമായ ഘടന അക്കാലത്തെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നായിരുന്നു. 30 ഏക്കറോളം സ്ഥലത്ത് വ്യാപിച്ചു കിടന്നിരുന്ന ക്യാമ്പസില് എട്ട് വലിയ ഹാളുകളും മുന്നൂറോളം പഠന മുറികളും ഉണ്ടായിരുന്നു. വിപുലമായ ഗ്രന്ഥശാലയായിരുന്നു നളന്ദയുടെ ഏറ്റവും വലിയ അഭിമാനം.
ധര്മ്മഗഞ്ച്: നളന്ദയിലെ ഒമ്പത് നിലകളുള്ള ഗ്രന്ഥശാലയുടെ പേരാണിത്. ഇതില് രത്നസാഗര്, രത്നോദധി, രത്നരഞ്ജക എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് പ്രധാന വിഭാഗങ്ങള് ഉണ്ടായിരുന്നു.
വിദ്യാര്ത്ഥികളും അധ്യാപകരും: ഏകദേശം 10,000 വിദ്യാര്ത്ഥികളും 1,510 മുതല് 3,000 വരെ അധ്യാപകരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഓരോ വിദ്യാര്ത്ഥിക്കും വ്യക്തിപരമായ ശ്രദ്ധ നല്കാന് ഈ അധ്യാപകര്ക്ക് കഴിഞ്ഞിരുന്നു.
സിലബസും അധ്യാപന രീതികളും
നളന്ദ ഒരു ബുദ്ധമത കേന്ദ്രമായിരുന്നുവെങ്കിലും അവിടെ എല്ലാ വിജ്ഞാന ശാഖകളും പഠിപ്പിച്ചിരുന്നു. മഹായന ബുദ്ധമത പഠനത്തിനൊപ്പം വേദങ്ങള്, യുക്തിശാസ്ത്രം (Logic), വ്യാകരണം (Grammar), വൈദ്യശാസ്ത്രം (Medicine), ഗണിതം (Mathematics), ജ്യോതിശാസ്ത്രം (Astronomy), ആല്ക്കമി (Alchemy) എന്നിവ പാഠ്യപദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായിരുന്നു.
പഠനത്തിനായി പ്രധാനമായും മൂന്ന് രീതികളാണ് സ്വീകരിച്ചിരുന്നത്:
1. വാമൊഴി പ്രഭാഷണങ്ങള്: ഗുരുക്കന്മാര് ശിഷ്യന്മാര്ക്ക് അറിവ് പകര്ന്നു നല്കുന്നു.
2. വിശദീകരണങ്ങള്: ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെയും സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെയും ആഴത്തിലുള്ള വ്യാഖ്യാനം.
3. സംവാദങ്ങള് (Debates): യുക്തിപരമായി ചിന്തിക്കാനും ആശയങ്ങള് സ്ഥാപിക്കാനും വിദ്യാര്ത്ഥികളെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന രീതിയാണിത്.
നളന്ദയിലെ പഠനം കഴിഞ്ഞിറങ്ങുന്നവര്ക്ക് സമൂഹത്തില് വലിയ സ്ഥാനമുണ്ടായിരുന്നു. ഹുയാന് സാങ്, ഐ-ചിങ് തുടങ്ങിയ ചൈനീസ് സഞ്ചാരികള് നളന്ദയില് വര്ഷങ്ങളോളം താമസിച്ച് ബുദ്ധമത ഗ്രന്ഥങ്ങള് പഠിക്കുകയും അവ തങ്ങളുടെ രാജ്യത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്തു.
നളന്ദയിലെ പ്രമുഖ വിദ്യാര്ത്ഥികളും അധ്യാപകരും
നളന്ദയുടെ പാണ്ഡിത്യം ലോകമെമ്പാടും വ്യാപിച്ചത് അവിടുത്തെ മഹാന്മാരായ അധ്യാപകരിലൂടെയാണ്.
? ശീലഭദ്രന് (Silabhadra): ഹുയാന് സാങ് നളന്ദയില് എത്തുമ്പോള് അവിടുത്തെ കുലപതിയായിരുന്നു ശീലഭദ്രന്. യോഗശാസ്ത്രത്തില് അത്യഗാധമായ അറിവുള്ള വ്യക്തിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം.
? ധര്മ്മപാലന് (Dharmapala): നളന്ദയിലെ ഒരു പ്രമുഖ പണ്ഡിതനും ലോജിഷ്യനുമായിരുന്നു അദ്ദേഹം.
? ആര്യഭടന്: പ്രശസ്ത ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞനും ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞനുമായ ആര്യഭടന് നളന്ദയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വ്യക്തിയായിരുന്നുവെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
? നാഗാര്ജുനന്: മാധ്യമക ബുദ്ധമതത്തിലെ പ്രമുഖനായ ചിന്തകന് നളന്ദയില് അധ്യാപകനായിരുന്നു.
കൊറിയയില് നിന്നുള്ള ഹ്യേചോ (Hyecho), ടിബറ്റന് പണ്ഡിതനായ തന്മി സംഭോത തുടങ്ങിയവര് നളന്ദയിലെ പ്രധാന വിദേശ വിദ്യാര്ത്ഥികളായിരുന്നു.
വിക്രമശില: പാല സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വൈജ്ഞാനിക കിരീടം
എ.ഡി. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടില് പാല രാജവംശത്തിലെ പ്രതാപിയായ ധര്മ്മപാല രാജാവാണ് വിക്രമശില സര്വകലാശാല സ്ഥാപിച്ചത്. നളന്ദയിലെ വിദ്യാഭ്യാസ നിലവാരത്തില് ഉണ്ടായ ഇടിവ് പരിഹരിക്കാനാണ് വിക്രമശില സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടതെന്ന് ചില ചരിത്രരേഖകള് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ബീഹാറിലെ ഭാഗല്പൂര് ജില്ലയിലെ ആന്റിചക് ഗ്രാമത്തിലാണ് വിക്രമശിലയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങള് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.
വിക്രമശില വജ്രയാന ബുദ്ധമതത്തിന്റെ (Vajrayana Buddhism) പ്രധാന പഠന കേന്ദ്രമായിരുന്നു. താന്ത്രിക വിദ്യകള് പഠിക്കുന്നതിനായി വിദേശ രാജ്യങ്ങളില് നിന്ന് പോലും വിദ്യാര്ത്ഥികള് ഇവിടെ എത്തിയിരുന്നു. ഏകദേശം നൂറിലധികം അധ്യാപകരും ആയിരത്തിലധികം വിദ്യാര്ത്ഥികളും ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. വിക്രമശിലയുടെ ഭരണഘടന വളരെ കൃത്യമായിരുന്നു. ഒരു അധ്യക്ഷനും (Abbot) ആറ് ദ്വാരപണ്ഡിതന്മാരും സര്വകലാശാലയുടെ മേല്നോട്ടം വഹിച്ചു.
ദ്വാരപാലക പദവികൾ | സ്ഥാനം |
പൂർവ്വ ദ്വാരപണ്ഡിതൻ | കിഴക്കേ കവാടം |
പശ്ചിമ ദ്വാരപണ്ഡിതൻ | പടിഞ്ഞാറേ കവാടം |
ഉത്തർ ദ്വാരപണ്ഡിതൻ | വടക്കേ കവാടം |
ദക്ഷിണ ദ്വാരപണ്ഡിതൻ | തെക്കേ കവാടം |
രണ്ട് കേന്ദ്ര പണ്ഡിതന്മാർ | മധ്യഭാഗം |
പാഠ്യപദ്ധതിയും ബിരുദദാനവും
തത്ത്വചിന്ത, വ്യാകരണം, യുക്തിശാസ്ത്രം, മെറ്റാഫിസിക്സ് എന്നിവയ്ക്കൊപ്പം ബുദ്ധമത തന്ത്രങ്ങള്ക്കായിരുന്നു വിക്രമശിലയില് മുന്ഗണന നല്കിയിരുന്നത്. ഇവിടെ പഠനം പൂര്ത്തിയാക്കുന്നവര്ക്ക് ‘പണ്ഡിതന്’, ‘മഹാപണ്ഡിതന്’ തുടങ്ങിയ ബിരുദങ്ങള് നല്കിയിരുന്നു. അസാമാന്യ പ്രതിഭ തെളിയിച്ച വിദ്യാര്ത്ഥികളുടെ ചിത്രങ്ങള് സര്വകലാശാലയുടെ ചുവരുകളില് ആലേഖനം ചെയ്യുന്ന പതിവുണ്ടായിരുന്നു.
വിക്രമശിലയിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തനായ പണ്ഡിതനായിരുന്നു അതീശ ദീപങ്കര ശ്രീജ്ഞാന (Atisha Dipankara). അദ്ദേഹം ടിബറ്റിലെ രാജാവിന്റെ ക്ഷണപ്രകാരം അവിടേക്ക് പോവുകയും ടിബറ്റന് ബുദ്ധമതത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനത്തിന് നേതൃത്വം നല്കുകയും ചെയ്തു. നരോപ, രത്നാകരശാന്തി, ജ്ഞാനശ്രീമിത്ര തുടങ്ങിയ പ്രമുഖരും ഇവിടെ പാണ്ഡിത്യം തെളിയിച്ചവരാണ്.
വല്ലഭി: പടിഞ്ഞാറന് ഭാരതത്തിലെ വിജ്ഞാന കേന്ദ്രം
ഗുജറാത്തിലെ സൗരാഷ്ട്ര മേഖലയില് മൈത്രക രാജവംശത്തിന്റെ ഭരണകാലത്ത് (എ.ഡി. 480-775) അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിച്ച സര്വകലാശാലയാണ് വല്ലഭി. ബുദ്ധമതത്തിലെ ഹീനയാന വിഭാഗത്തിന്റെ പഠന കേന്ദ്രമായാണ് ഇത് അറിയപ്പെടുന്നത്. നളന്ദയുടെ ഒരു പ്രധാന എതിരാളിയായി വല്ലഭി അക്കാലത്ത് പരിഗണിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
വല്ലഭിയിലെ പഠനത്തിന് സവിശേഷമായ ഒരു പ്രത്യേകത ഉണ്ടായിരുന്നു. മതപരമായ പഠനങ്ങള്ക്കൊപ്പം ലൗകികമായ വിഷയങ്ങള്ക്കും ഇവിടെ വലിയ ഊന്നല് നല്കിയിരുന്നു. ഭരണനിര്വ്വഹണം (Administration), രാഷ്ട്രതന്ത്രം (Statesmanship), നിയമം (Legislation), സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രം (Economics), വ്യാപാര സംബന്ധമായ വിഷയങ്ങള് എന്നിവ ഇവിടെ പഠിപ്പിച്ചിരുന്നു. വല്ലഭിയില് നിന്ന് പഠിച്ചിറങ്ങുന്നവര്ക്ക് മൈത്രക രാജാക്കന്മാരുടെ ഭരണകൂടത്തില് ഉയര്ന്ന ഉദ്യോഗങ്ങള് ലഭിച്ചിരുന്നു. ചൈനീസ് പണ്ഡിതനായ ഹുയാന് സാങ് വല്ലഭി സന്ദര്ശിക്കുകയും ഇവിടുത്തെ വിദ്യാഭ്യാസ നിലവാരത്തെ പ്രകീര്ത്തിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.
ഓദാന്തപുരിയും ജഗദ്ദലയും: പാല ഭരണകാലത്തെ വിഹാരങ്ങള്
പാല ചക്രവര്ത്തിയായ ഗോപാലന് ഒന്നാമന് എ.ഡി. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടില് സ്ഥാപിച്ചതാണ് ഓദാന്തപുരി (Odantapuri). ബീഹാറിലെ ബീഹാര് ഷെരീഫിലാണ് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്നത്. നളന്ദ കഴിഞ്ഞാല് ഭാരതത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ പഴയ മഹാവിഹാരമായി ഇതിനെ കണക്കാക്കുന്നു.
ലക്ഷ്യം: ബുദ്ധമത സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ പ്രചാരണവും അറിവിന്റെ വ്യാപനവും.
വിദ്യാര്ത്ഥികള്: ഏകദേശം 12,000 വിദ്യാര്ത്ഥികള് ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നതായി ടിബറ്റന് രേഖകള് പറയുന്നു.
ടിബറ്റന് ബന്ധം: ടിബറ്റിലെ ആദ്യത്തെ ബുദ്ധവിഹാരമായ ‘സമ്യെ’ ഓദാന്തപുരിയുടെ മാതൃകയിലാണ് നിര്മ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്.
രാമപാല രാജാവ് സ്ഥാപിച്ച സര്വകലാശാലയാണ് ജഗദ്ദല (Jagaddala). നളന്ദയുടെയും വിക്രമശിലയുടെയും തകര്ച്ചയ്ക്ക് ശേഷം പല പണ്ഡിതന്മാരും ഇവിടെ അഭയം പ്രാപിച്ചിരുന്നു. വജ്രയാന ബുദ്ധമത പഠനമായിരുന്നു ഇവിടുത്തെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം. സുഭാഷിത രത്നകോശം തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ കൃതികള് ഇവിടെയാണ് സമാഹരിക്കപ്പെട്ടതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
കാന്തള്ളൂര് ശാല: കേരളത്തിന്റെ നളന്ദ
കേരളത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസ ചരിത്രത്തില് കാന്തള്ളൂര് ശാലയ്ക്ക് സമാനതകളില്ലാത്ത സ്ഥാനമാണുള്ളത്. എ.ഡി. ഒമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിനും പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയില് തിരുവനന്തപുരത്തെ വലിയശാലയില് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്നു. ‘തെക്കിന്റെ നളന്ദ’ എന്നാണ് ചരിത്രകാരനായ എസ്. ദേശവിനായകം പിള്ള ഇതിനെ വിശേഷിപ്പിച്ചത്.
കാന്തള്ളൂര് ശാലയുടെ പഠന രീതികളും സിലബസും അക്കാലത്തെ മറ്റ് സര്വകലാശാലകളില് നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു. ഇവിടെ 64 വിജ്ഞാന ശാഖകള് പഠിപ്പിച്ചിരുന്നതായി പറയപ്പെടുന്നു. വേദങ്ങള്ക്കും ശാസ്ത്രങ്ങള്ക്കും ഒപ്പം തന്നെ ആയോധന കലകള്ക്കും ഇവിടെ വലിയ പ്രാധാന്യം ഉണ്ടായിരുന്നു.
കാന്തള്ളൂർ ശാലയിലെ സവിശേഷതകൾ | വിശദീകരണം |
പഠന വിഷയങ്ങൾ | വേദങ്ങൾ, വ്യാകരണം, ആയോധന കലകൾ, നാടകം, സംഗീതം, രസതന്ത്രം (Rasayana), വിഷ ചികിത്സ (Visahathantram |
മതനിരപേക്ഷത | നളന്ദയിൽ പോലും നിഷിദ്ധമായിരുന്ന അരീശ്വരവാദം (Atheism/Charvaka) ഇവിടെ പഠിപ്പിച്ചിരുന്നു |
അച്ചടക്കം | ശാരീരിക ശിക്ഷകൾ നിരോധിച്ചിരുന്നു. നിയമങ്ങൾ ലംഘിക്കുന്നവർക്ക് പിഴ ഈടാക്കുന്ന രീതി നിലനിന്നിരുന്നു |
ചട്ടങ്ങൾ | കാന്തള്ളൂർ ശാലയിലെ നിയമങ്ങൾ (കാന്തള്ളൂർ മര്യാദ) മറ്റ് പല വിദ്യാലയങ്ങൾക്കും മാതൃകയായിരുന്നു |
ആയ് രാജാക്കന്മാരുടെ കാലത്താണ് കാന്തള്ളൂര് ശാല അതിന്റെ ഉന്നതിയില് എത്തിയത്. പിന്നീട് ചോളന്മാരുടെ ആക്രമണത്തിലാണ് ഇത് നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
ബോധനരീതികളും തര്ക്കശാസ്ത്രവും
പ്രാചീന ഭാരതത്തില് അറിവ് കൈമാറുന്ന പ്രക്രിയ കേവലം വായനയില് ഒതുങ്ങിയില്ല. ചിന്താപരമായ ആഴം വര്ദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിന് വിവിധ രീതികള് അവലംബിച്ചിരുന്നു.
സംവാദങ്ങളും തര്ക്കങ്ങളും (Debates)
പഠനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയര്ന്ന തലമായി തര്ക്കങ്ങളെ കരുതിയിരുന്നു. ആശയങ്ങളെ യുക്തിപൂര്വ്വം വിശകലനം ചെയ്യുന്നതിന് നാല് രീതികള് നിലനിന്നിരുന്നു :
1. സംവാദം (Samvada): അധ്യാപകനും വിദ്യാര്ത്ഥിയും തമ്മിലുള്ള ആശയവിനിമയം. സംശയങ്ങള് ദൂരീകരിക്കാനും അറിവ് ആഴത്തിലാക്കാനുമാണ് ഇത് ഉപയോഗിച്ചത്. ശിഷ്യന് ഗുരുവില് പൂര്ണ്ണ വിശ്വാസമര്പ്പിച്ച് നടത്തുന്ന ചര്ച്ചയാണിത്.
2. വാദം (Vada): തുല്യരായ പണ്ഡിതന്മാര് തമ്മിലുള്ള സംവാദം. സത്യം കണ്ടെത്തുക എന്നതാണ് ഇതിന്റെ ഏക ലക്ഷ്യം. പ്രമാണങ്ങളുടെയും യുക്തിയുടെയും അടിസ്ഥാനത്തില് നടക്കുന്ന ഈ സംവാദങ്ങള് ദിവസങ്ങളോളം നീണ്ടു നില്ക്കാം.
3. ജല്പം (Jalpa): സ്വന്തം പക്ഷം ശരിയാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കാന് വാശിയോടെ നടത്തുന്ന ചര്ച്ച. ഇവിടെ സത്യത്തേക്കാള് വിജയിക്കുക എന്നതിനാണ് മുന്ഗണന.
4. വിതണ്ഡ (Vitanda): എതിരാളിയുടെ വാദങ്ങളെ വെറുതെ ഖണ്ഡിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ നടത്തുന്ന കുതര്ക്കം. ഇതില് സ്വന്തമായി ഒരു മറുവാദം പലപ്പോഴും ഉണ്ടാവില്ല.
അഷ്ടാദശ വിദ്യ (18 വിജ്ഞാന ശാഖകള്)
പ്രാചീന ഭാരതത്തിലെ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി കരുതപ്പെട്ടിരുന്നത് ഈ 18 ശാഖകളാണ്. ഇവയില് നാല് വേദങ്ങള്, ആറ് വേദാംഗങ്ങള്, പുരാണങ്ങള്, ന്യായശാസ്ത്രം, മീമാംസ, ധര്മ്മശാസ്ത്രം എന്നിവ ഉള്പ്പെടുന്നു. ഉപവേദങ്ങളായ ആയുര്വേദം, ധനുര്വേദം, ഗാന്ധര്വ്വവേദം, അര്ത്ഥശാസ്ത്രം എന്നിവയും ഇതിന്റെ ഭാഗമാണ്.
വിദേശ വിദ്യാര്ത്ഥികള്: വൈജ്ഞാനിക കൈമാറ്റത്തിന്റെ കഥകള്
പ്രാചീന ഭാരതീയ സര്വകലാശാലകളുടെ പ്രശസ്തി കടല് കടന്നും വ്യാപിച്ചിരുന്നു. ഏഷ്യയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളില് നിന്നുള്ള വിദ്യാര്ത്ഥികള് ഇന്ത്യയിലേക്ക് കഠിനമായ യാത്രകള് നടത്തി എത്തിയിരുന്നു.
ഹുയാന് സാങ് (Xuanzang): ചൈനയില് നിന്ന് ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടില് എത്തിയ അദ്ദേഹം നളന്ദയില് വര്ഷങ്ങളോളം താമസിച്ച് പഠിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാത്രാവിവരണങ്ങള് അന്നത്തെ ഭാരതീയ വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ച് വിലപ്പെട്ട വിവരങ്ങള് നല്കുന്നു.
ഐ-ചിങ് (Yijing): നളന്ദയില് പത്തു വര്ഷത്തോളം താമസിച്ച മറ്റൊരു ചൈനീസ് പണ്ഡിതന്. അദ്ദേഹം ഏകദേശം 400-ഓളം ബുദ്ധമത ഗ്രന്ഥങ്ങള് തന്റെ രാജ്യത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.
ഹ്യേചോ (Hyecho): കൊറിയയില് നിന്നുള്ള സന്യാസി. അദ്ദേഹം ഭാരതത്തിലെ അഞ്ച് പ്രധാന രാജ്യങ്ങള് സന്ദര്ശിക്കുകയും തന്റെ അനുഭവങ്ങള് രേഖപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. നളന്ദയില് അദ്ദേഹം പഠിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്നു.
ടിബറ്റന് വിദ്യാര്ത്ഥികള്: വിക്രമശിലയിലും ഓദാന്തപുരിയിലും ടിബറ്റന് വിദ്യാര്ത്ഥികളുടെ വലിയ സാന്നിധ്യമുണ്ടായിരുന്നു. ടിബറ്റന് ഭാഷയ്ക്ക് ലിപിയുണ്ടാക്കാന് സഹായിച്ച തന്മി സംഭോത ഇന്ത്യയിലാണ് പഠിച്ചത്.
സര്വകലാശാലകളുടെ പതനം: കാരണങ്ങളും പരിണതഫലങ്ങളും
നൂറ്റാണ്ടുകളോളം ലോകത്തെ നയിച്ച ഈ വിദ്യാലയങ്ങള് പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ നാമാവശേഷമായി. ഇതിന് പിന്നില് പല രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹികവുമായ കാരണങ്ങളുണ്ട്.വിവിധ യുദ്ധങ്ങളാണ് നളന്ദ, വിക്രമശില, ഓദാന്തപുരി എന്നിവയുടെ നാശത്തിന് പ്രധാന കാരണം. നളന്ദയിലെ ലൈബ്രറി മാസങ്ങളോളം കത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. സന്യാസിമാരെയും വിദ്യാര്ത്ഥികളെയും ക്രൂരമായി കൊലപ്പെടുത്തി.ഭരണകൂട ധനസഹായ നിശ്ചലത കാരണമായിട്ടുണ്ട്. പാല സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പതനത്തോടെ ഈ വിദ്യാലയങ്ങള്ക്ക് ലഭിച്ചിരുന്ന സാമ്പത്തിക സഹായം നിലച്ചു.ആഭ്യന്തര അധിനിവേശങ്ങള് കാരണമായിട്ടുണ്ട്.ബുദ്ധമതത്തിനു മേല് ഉണ്ടായ ഹൈന്ദവ മത അധിനിവേശവും കലാപങ്ങളും തര്ക്കങ്ങളും ഈ കേന്ദ്രങ്ങളെ ദുര്ബലപ്പെടുത്തി.അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടില് തക്ഷശിലയുടെ തകര്ച്ചയ്ക്ക് കാരണമായത് ഹൂണന്മാരായിരുന്നു.
ഉപസംഹാരം
പ്രാചീന ഭാരതീയ സര്വകലാശാലകള് കേവലം ചരിത്രസ്മാരകങ്ങള് മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ഒരു ജനതയുടെ വിജ്ഞാനദാഹത്തിന്റെയും സാംസ്കാരിക ഔന്നത്യത്തിന്റെയും അടയാളങ്ങളാണ്. അറിവിനെ സത്യത്തെ കണ്ടെത്താനുള്ള മാര്ഗ്ഗമായി കണ്ട അവര് വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത വിദ്യാഭ്യാസ സമ്പ്രദായം ലോകത്തിന് തന്നെ മാതൃകയാണ്. അച്ചടക്കം, സ്വതന്ത്ര ചിന്ത, അന്താരാഷ്ട്ര സഹകരണം എന്നിവയിലൂന്നിയ ഈ പഠനരീതികള് ആധുനിക വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തും ഏറെ പ്രസക്തമാണ്. നളന്ദയുടെ പുനര്ജന്മവും വിക്രമശിലയുടെ ഖനനങ്ങളും നമ്മുടെ ഈ മഹത്തായ പാരമ്പര്യത്തെ വീണ്ടെടുക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങളുടെ ഭാഗമാണ്. ഈ വൈജ്ഞാനിക പാരമ്പര്യം വരുംതലമുറകള്ക്ക് അറിവിന്റെ ലോകത്തേക്ക് വഴികാട്ടിയായി എന്നും നിലനില്ക്കും.
Works cited
* ‘Ancient Institutions of Learning in the Indian Subcontinent.’ Wikipedia, Wikimedia Foundation, en.wikipedia.org/wiki/Ancient_institutions_of_learning_in_the_Indian_subcontinent.
* ‘Nalanda and Takshashila.’ Indian Streams Research Journal, oldisrj.lbp.world/UploadedData/11515.pdf.
* ‘Teacher-Student Relationship in The Ancient Indian Education System.’ International Journal of Innovative Research in Multidisciplinary Field (IJIRMF), www.ijirmf.com/wp-content/uploads/IJIRMF202502005-min.pdf.
* ‘Odantapuri University: Reviving the Lost Legacy of Buddhist Scholarship in Ancient India.’ Journal of Interdisciplinary Innovations and Scientific Research (JIESR), journals.proindex.uz/index.php/JIESR/article/view/2730/2873.
* ‘Guru Shishya Parampara: Relevance of Yama and Nachiketa Story in the Present Education System.’ American International Journal of Humanities, Arts and Social Sciences, www.acseusa.org/journal/index.php/aijhass/article/download/358/363.
* ‘A Study on the Relevance of Ancient Indian Education Systems in Modern Teacher Training Programs.’ International Journal for Research Trends in Social Science & Humanities (IJRTSSH), ijrtssh.com/wp-content/uploads/2024/10/ijrtssh.vol_.2.issue5_.114.pdf.
* ‘An Analytical Evaluation of the Guru-Shishya Relationships as Put Together in the Vedic Era.’ International Journal of Progressive Research in Engineering Management and Social Sciences (IJPREMS), www.ijprems.com/ijprems-paper/an-analytical-evaluation-of-the-guru-shishya-relationships-as-put-together-in-the-vedic-era.
* ‘Taxila.’ Wikipedia, Wikimedia Foundation, en.wikipedia.org/wiki/Taxila.
* ‘The Decline of the Indian Education System: A Historical Analysis of Muslim and Colonial Rule.’ ResearchGate, www.researchgate.net/publication/386346691_The_decline_of_the_indian_education_system_a_historical_analysis_of_muslim_and_colonial_rule.
* Universities in Ancient India. Rare Book Society of India, www.rarebooksocietyofindia.org/book_archive/196174216674_10153420277166675.pdf.
* ‘The Ancient Glorious Past of India Revisited Through its Universities.’ Art of Teaching, 2 Apr. 2022, artofteaching.in/2022/04/02/the-ancient-glorious-past-of-india-revisited-through-its-universities/.
* ‘Main Educational Institutions of Higher Education During Ancient India.’ Virasat, 14 Sept. 2020, virasat.art.blog/2020/09/14/main-educational-institutions-of-higher-education-during-ancient-india/.
* ‘A Note on Ancient History.’ Taksha Institute, taksha.org/about/history/.
* ‘Higher Education Institutions in Ancient Indian History.’ Tanz(J), tanzj.net/wp-content/uploads/2023/10/3-8.pdf.
* ‘Ancient University: Takshashila.’ History of Ayurveda, www.historyofayurveda.org/library/ancient-university-takshashila.
* ‘Takshila – Famous Universities of Ancient India.’ Prepp, prepp.in/news/e-492-takshila-famous-universities-of-ancient-india-art-and-culture-notes.
* ‘Taxila University, History, Founder, Features, UPSC Notes.’ Vajiram & Ravi, vajiramandravi.com/upsc-exam/taxila-university/.
* ‘Universities in Ancient India | ???? ?? ??????? ?????രാ.’ Vediconcepts, vediconcepts.org/universities-in-ancient-india/.
* ’11 Famous Universities of Ancient India.’ Prepp, prepp.in/news/e-492-famous-universities-of-ancient-india-art-and-culture-notes.
* ‘List of Top 7 Ancient Indian Universities.’ Leverage Edu, 24 Jan. 2024, leverageedu.com/discover/indian-universities/ancient-indian-universities/.
* ‘Key Ancient Indian Universities Overview.’ Scribd, www.scribd.com/document/833261306/clat.
* ‘Nalanda Mahavihara.’ Wikipedia, Wikimedia Foundation, en.wikipedia.org/wiki/Nalanda_mahavihara.
* ‘Nalanda University: A Journey Through Time and Knowledge.’ Sleepy Classes, sleepyclasses.com/nalanda-university-history/.
* ‘Vikramashila.’ Wikipedia, Wikimedia Foundation, en.wikipedia.org/wiki/Vikramashila.
* ‘Debates, Deliberation and Discussion – A Tool of Learning From Ancient to Modern.’ Indica Today, www.indica.today/research/conference/debates-deliberation-and-discussion-a-tool-of-learning-from-ancient-to-modern/.
* ‘Famous Universities of Ancient India.’ Prelims.org, prelims.org/en/section/famous-universities-of-ancient-india.
* ‘Hyech’o.’ Wikipedia, Wikimedia Foundation, en.wikipedia.org/wiki/Hyech%27o.
* ‘Korean Monks and Nalanda: A Timeless Bond Rekindled at KCCI Book Concert.’ Asian Community News, www.asiancommunitynews.com/korean-monks-and-nalanda-a-timeless-bond-rekindled-at-kcci-book-concert/.
* ‘Famous Universities of Ancient India: Names, List, Importance.’ Vajiram & Ravi, vajiramandravi.com/upsc-exam/famous-universities-of-ancient-india/.
* ‘Vikramshila University Revival || Ancient Education || Bihar || Archaeology || UPSC Current Affairs.’ IAS Gyan, www.iasgyan.in/daily-current-affairs/vikramshila-university.
* ‘Vikramshila.’ CPREE Heritage Portal, ecoheritage.cpreec.org/vikramshila/.
* ‘Every Six Days Leaving the Monastery to Practice Secret Mantra: The Studies and Main Teachers of Atisha.’ Dakini Translations and Publications, 2 Feb. 2023, dakinitranslations.com/2023/02/02/life-of-a-monastic-tantric-yogi-atishas-names-monastic-ordination-his-main-teachers-17th-karmapa/.
* ‘Famous Universities of Ancient India.’ Edukemy, edukemy.com/free-resources-for-upsc/prelims-notes/architecture/famous-universities-of-ancient-india/97677.
* ‘Odantapuri – Famous Universities of Ancient India.’ Prepp, prepp.in/news/e-492-odantapuri-famous-universities-of-ancient-india-art-and-culture-notes.
* ‘Odantapuri.’ Banglapedia, en.banglapedia.org/index.php/Odantapuri.
* ‘Where Was Odantapuri Located?’ Resonance, Indian Academy of Sciences, www.ias.ac.in/article/fulltext/reso/026/09/1287-1304.
* ‘Kanthalloor Sala: The 1000-Year-Old University in Trivandrum You May Not Have Heard Of.’ EdexLive, www.edexlive.com/news/kanthalloor-sala-the-1000-year-old-university-in-trivandrum-you-may-not-have-heard-of-2515.html.
* ‘Kanthallur Salai – A Study.’ KSIJMR, www.ksijmr.com/7.6.1.pdf.
* ‘Types of Arguments (Vaada, Jalpa, Vitanda).’ Scribd, www.scribd.com/doc/315551417/Types-of-arguments-Vaada-Jalpa-Vitanda.
* ‘Discussions, Debates and Arguments: Ancient India – Part Two.’ Sreenivasarao’s Blogs, 7 Apr. 2016, sreenivasaraos.com/2016/04/07/discussions-debates-and-arguments-ancient-india-part-two/.
* ‘Debates in Ancient India.’ Wikipedia, Wikimedia Foundation, en.wikipedia.org/wiki/Debates_in_ancient_India.
* ‘Ashtadasha Vidyasthana: The Eighteen Traditional Knowledge Systems.’ Anaadi Foundation, www.anaadi.org/post/ashtadasha-vidyasthana-the-eighteen-traditional-knowledge-systems.
* ‘Social Research Foundation.’ socialresearchfoundation.com/new/publish-journal.php?editID=1057.
* ‘Decline of Education System in Ancient India.’ Sanely Written, 23 July 2020, sanelywritten.com/2020/07/23/decline-of-education-system-in-ancient-india/.
* ‘Kanthaloor Salai: Applying Informatics for Survey, Excavation and Documentation.’ Informatics Studies, www.informaticsstudies.org/index.php/informatics/article/view/630.
ഡോ.തനൂജ ജി.