മാനവിക-അസ്തിത്വ ചികിത്സകൾ (Humanistic-Existential Therapies)

മാനവിക-അസ്തിത്വ ചികിത്സകൾ (Humanistic-Existential Therapies) എന്നത് മനഃശാസ്ത്രപരമായ ചികിത്സാരീതികളുടെ ഒരു വിശാലമായ കൂട്ടമാണ്. ഇത് മനുഷ്യൻ്റെ അന്തർലീനമായ കഴിവുകളിലും (innate potential), സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലും (freedom), ഉത്തരവാദിത്തത്തിലും (responsibility), ജീവിതത്തിൻ്റെ അർത്ഥം കണ്ടെത്താനുള്ള (search for meaning) തീവ്രമായ ആവശ്യകതയിലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ കേവലം രോഗലക്ഷണങ്ങളുടെ ഒരു കൂട്ടമോ അല്ലെങ്കിൽ കഴിഞ്ഞകാല അനുഭവങ്ങളുടെ പ്രതികരണങ്ങളോ മാത്രമല്ലെന്നും, മറിച്ച്, വളരാനും, സ്വയം സാക്ഷാത്കരിക്കാനും (self-actualize), അർത്ഥപൂർണ്ണമായ ജീവിതം നയിക്കാനുമുള്ള കഴിവുള്ള ഒരു സജീവ വ്യക്തിയാണെന്നുമുള്ള കാഴ്ചപ്പാടാണ് ഈ ചികിത്സാരീതിയുടെ കാതൽ.

മാനവിക (Humanistic) സമീപനം പ്രധാനമായും കാൾ റോജേഴ്സ് (Carl Rogers), അബ്രഹാം മാസ്‌ലോ (Abraham Maslow) എന്നിവരുടെ സംഭാവനകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. ഇത് വ്യക്തിയുടെ അനന്യത (uniqueness), സ്വയം-സാക്ഷാത്കാരത്തിനുള്ള പ്രവണത (actualizing tendency) എന്നിവയിൽ ഊന്നൽ നൽകുന്നു.

നിരുപാധികമായ പോസിറ്റീവ് പരിഗണന (Unconditional Positive Regard) ഇതിലെ ഒരു പ്രധാന ആശയം ആണ്. തെറാപ്പിസ്റ്റ് ക്ലയിൻ്റിനെ ഒരു വിലയിരുത്തലും ഇല്ലാതെ, പൂർണ്ണമായി അംഗീകരിക്കുകയും സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
സഹാനുഭൂതി (Empathy) മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം ആണ്. ക്ലയിൻ്റിൻ്റെ ലോകത്തെ അവരുടെ കണ്ണിലൂടെ കാണാനും അനുഭവിക്കാനുമുള്ള തെറാപ്പിസ്റ്റിൻ്റെ കഴിവ് ആണ് ഇത്‌ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.
ആധികാരികത/സംയോജിതത്വം (Congruence/Authenticity) എന്നത് കൊണ്ട് തെറാപ്പിസ്റ്റ് ബന്ധത്തിൽ തൻ്റെ യഥാർത്ഥ വ്യക്തിത്വം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു എന്നാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്.
ഈ സമീപനം ക്ലയിൻ്റിനെ അവരുടെ “യഥാർത്ഥ വ്യക്തിത്വവും” “ആദർശപരമായ വ്യക്തിത്വവും” തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തക്കേടുകൾ (incongruence) പരിഹരിച്ച്, കൂടുതൽ സംയോജിതവും (congruent) തൃപ്തികരവുമായ ഒരു ജീവിതത്തിലേക്ക് നയിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.

അസ്തിത്വ (Existential) സമീപനം പ്രധാനമായും വിക്ടർ ഫ്രാങ്ക്ൾ (Viktor Frankl), റോളോ മേ (Rollo May), ഇർവിൻ യാലോം (Irvin Yalom) എന്നിവരുടെ ആശയങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. മനുഷ്യൻ ജീവിതത്തിൽ അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന മരണം, സ്വാതന്ത്ര്യം, ഉത്തരവാദിത്തം, ഏകാന്തത, അർത്ഥമില്ലായ്മ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചില അടിസ്ഥാനപരമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ (ultimate concerns) ആണ് ഇവിടെ ഊന്നൽ നൽകുന്നത്: മരണം എല്ലാവരുടെയും അനിവാര്യമായ അന്ത്യമാണ്., നമുക്ക് നമ്മുടെ ജീവിതം തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട്, അതിൻ്റെ പൂർണ്ണമായ ഉത്തരവാദിത്തവും നമ്മുടേതാണ്., അടിസ്ഥാനപരമായി നാം ഒറ്റപ്പെട്ടവരാണ്., പ്രപഞ്ചത്തിന് മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച അർത്ഥമില്ല. ഈ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ അഭിമുഖീകരിക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ഉത്കണ്ഠയാണ് (existential anxiety) പല മാനസിക പ്രശ്നങ്ങൾക്കും കാരണം. ഈ ചികിത്സ ക്ലയിൻ്റിനെ ഈ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ ധൈര്യത്തോടെ (courage) സ്വീകരിക്കാനും, സ്വന്തം ജീവിതത്തിന് അർത്ഥം കണ്ടെത്താനും (create meaning) സഹായിക്കുന്നു.
വിക്ടർ ഫ്രാങ്ക്ൾ തൻ്റെ ലോഗോതെറാപ്പിയിലൂടെ (Logotherapy) ഈ ആശയത്തിന് ശക്തി നൽകി: “നമ്മുടെ ജീവിതത്തിൽ നിന്ന് എന്ത് പ്രതീക്ഷിക്കണമെന്ന് നാം ചോദിക്കരുത്, മറിച്ച് ജീവിതം നമ്മിൽ നിന്ന് എന്ത് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.” വ്യക്തിയുടെ പ്രശ്നം ‘ഇല്ലായ്മ’ (Vacuum) ആണെങ്കിൽ, അതിനുള്ള മരുന്ന് ‘അർത്ഥം’ (Meaning) കണ്ടെത്തുക എന്നതാണ്.

ഈ ചികിത്സാരീതികളിൽ കണ്ടു വരുന്ന ചില പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യങ്ങൾ നോക്കാം.
അർത്ഥം കണ്ടെത്തൽ ആണ് അതിലൊന്ന്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരാൾക്ക് ജോലിയിൽ തൃപ്തിയില്ലായ്മ ഉണ്ടെങ്കിൽ, തെറാപ്പിസ്റ്റ് അവരെ ആഴത്തിൽ ബാധിച്ചിരിക്കുന്ന മൂല്യങ്ങൾ (deep seated values) എന്തൊക്കെയാണെന്ന് കണ്ടെത്താൻ സഹായിക്കുന്നു. അവർ പണത്തിനാണോ അതോ സമൂഹത്തിൽ ഒരു മാറ്റം വരുത്തുന്നതിലാണോ കൂടുതൽ വില കൽപ്പിക്കുന്നത്? ഈ തിരിച്ചറിവ് ഒരു ആധികാരികമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കൽ മറ്റൊന്നാണ്. ഒരു ക്ലയിൻ്റ് അവരുടെ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങൾക്കും മറ്റൊരാളെ കുറ്റപ്പെടുത്തുകയാണെങ്കിൽ, തെറാപ്പിസ്റ്റ് അവരെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൻ്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. “അസ്വാതന്ത്ര്യമുള്ള ഒരു ലോകത്ത്, സ്വന്തം വിധി സ്വയം രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള മനുഷ്യൻ്റെ കഴിവാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം” എന്ന് റോളോ മേ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. സാഹചര്യങ്ങൾ മാറ്റാൻ കഴിയില്ലെങ്കിലും, അതിനോടുള്ള പ്രതികരണം (reaction) തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ നമുക്ക് സാധിക്കും.
മരണം അഭിമുഖീകരിക്കൽ ആണ് മറ്റൊന്ന്. രോഗം ബാധിച്ച ഒരാളോടോ അല്ലെങ്കിൽ പ്രിയപ്പെട്ടവരെ നഷ്ടപ്പെട്ടവരോടോ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, തെറാപ്പിസ്റ്റ് ജീവിതത്തിൻ്റെ പരിമിതികൾ അംഗീകരിച്ച്, അവശേഷിക്കുന്ന സമയത്തിന് പരമാവധി അർത്ഥം നൽകാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.
“ആധികാരികത എന്നാൽ സ്വന്തം ജീവിതം ജീവിക്കുക, മറ്റുള്ളവർ പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന ജീവിതമല്ല” എന്നതാണ് ഈ ചികിത്സയുടെ അടിസ്ഥാന ആശയം. ഈ സമീപനം രോഗശാന്തിയെക്കാൾ ഉപരിയായി, പൂർണ്ണതയിലേക്കും (wholeness), വളർച്ചയിലേക്കും (growth), സ്വയം-മാറ്റത്തിലേക്കും (self-transformation) ഉള്ള ഒരു യാത്രയാണ്.

വ്യക്തിപരവും വ്യക്തിബന്ധപരവുമായ ചികിത്സകൾ (Interpersonal and relational therapies)

മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ സുപ്രധാനമായ ഒരവസ്ഥയാണ് ബന്ധങ്ങൾ. നമ്മുടെ സന്തോഷം, ദുരിതം, മാനസികാരോഗ്യം എന്നിവയെല്ലാം മറ്റുള്ളവരുമായുള്ള ഇടപെടലുകളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. മാനസികാരോഗ്യരംഗത്ത്, ഈ ബന്ധങ്ങൾക്കും പരസ്പര ഇടപെടലുകൾക്കും ഊന്നൽ നൽകിക്കൊണ്ടുള്ള ചികിത്സാ രീതികളാണ് വ്യക്തിപരവും വ്യക്തിബന്ധപരവുമായ ചികിത്സകൾ (Interpersonal and Relational Therapies) എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. വ്യക്തിയുടെ ആന്തരിക പ്രശ്നങ്ങളെ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കാതെ, അവർ നിലവിൽ ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹികവും വ്യക്തിബന്ധപരവുമായ ചുറ്റുപാടുകൾ എങ്ങനെ അവരുടെ മാനസികാവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്ന് ഈ ചികിത്സകൾ പരിശോധിക്കുന്നു.

ഈ ചികിത്സാരീതികളുടെ കാതലായ ആശയം ഇതാണ്: ഒരാളുടെ മാനസിക വിഷമതകൾ പലപ്പോഴും അവരുടെ പ്രധാനപ്പെട്ട ബന്ധങ്ങളിലെ പ്രശ്നങ്ങളിൽ നിന്നോ, അല്ലെങ്കിൽ ആ ബന്ധങ്ങളിലെ മാറ്റങ്ങളോടുള്ള പ്രതികരണത്തിൽ നിന്നോ ഉടലെടുക്കുന്നതാണ്. വിഷാദം, ഉത്കണ്ഠ, ഭക്ഷണക്രമത്തിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മാനസികാരോഗ്യ വെല്ലുവിളികൾക്ക് പിന്നിൽ, വ്യക്തികൾക്കിടയിലെ തർക്കങ്ങൾ, ഒറ്റപ്പെടൽ, പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരാളെ നഷ്ടപ്പെടുന്നതിലുള്ള ദുഃഖം (Grief) തുടങ്ങിയ കാരണങ്ങൾ ഉണ്ടാവാം.
ഈ ചികിത്സയുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം, നിലവിലെ ബന്ധങ്ങളിലെ ഇടപെഴകൽ രീതികൾ (Interpersonal patterns) മെച്ചപ്പെടുത്തുക, ആശയവിനിമയ ശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കുക, അതുവഴി മാനസികാരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ കുറയ്ക്കുക എന്നതാണ്.
വിഖ്യാത മനഃശാസ്ത്രജ്ഞനായ കാൾ റോജേഴ്സ് (Carl Rogers) പറഞ്ഞതുപോലെ: “എൻ്റെ ഔദ്യോഗിക ജീവിതത്തിൻ്റെ ആദ്യ വർഷങ്ങളിൽ ഞാൻ ചോദിച്ചിരുന്നത്, ഈ വ്യക്തിയെ എങ്ങനെ ചികിത്സിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ മാറ്റിയെടുക്കാം എന്നായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ചോദ്യം ഇങ്ങനെ മാറ്റിയെഴുതും: ഈ വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം വളർച്ചയ്ക്കായി ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ബന്ധം എനിക്ക് എങ്ങനെ നൽകാൻ കഴിയും?” ഈ കാഴ്ചപ്പാട്, ചികിത്സകനും ക്ലയൻ്റും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെപോലും രോഗമുക്തിയുടെ ഒരു പ്രധാന ഉപാധിയായി കാണുന്നു.

വ്യക്തിപരമായ ചികിത്സ (Interpersonal Therapy – IPT) എന്നത് പ്രധാനമായും വിഷാദരോഗത്തിനുള്ള, സമയബന്ധിതമായ, തെളിവുകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഒരു ചികിത്സാരീതിയാണ്. ഇത് വ്യക്തിയുടെ നിലവിലെ ജീവിതത്തിലെ നാല് പ്രധാനപ്പെട്ട ബന്ധപരമായിട്ടുള്ള പ്രശ്നങ്ങളെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു:
ഒന്ന് ദുഃഖം (Grief). പ്രിയപ്പെട്ട ഒരാളുടെ മരണം പോലുള്ള നഷ്ടങ്ങളോടുള്ള പ്രതികരണം.
രണ്ട്, പങ്ക് മാറ്റങ്ങൾ (Role Transitions). ജോലി നഷ്ടപ്പെടുക, വിവാഹം കഴിക്കുക, മാതാപിതാക്കളാകുക തുടങ്ങിയ ജീവിതത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട മാറ്റങ്ങൾ. ഈ മാറ്റങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടാൻ സഹായിക്കുന്നു.
മൂന്നു, പരസ്പര തർക്കങ്ങൾ (Interpersonal Disputes). അടുത്ത ബന്ധങ്ങളിലെ – അതായത് പങ്കാളി, കുടുംബാംഗങ്ങൾ, സുഹൃത്തുക്കൾ എന്നിവരുമായുള്ള തർക്കങ്ങളും അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളും പരിഹരിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.
നാല്, ബന്ധങ്ങളിലെ കുറവ്/ഒറ്റപ്പെടൽ (Interpersonal Deficits/Social Isolation). തൃപ്തികരമായ ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കാനും നിലനിർത്താനും കഴിയാതെ വരുന്ന അവസ്ഥ.
ഉദാഹരണത്തിന്, പ്രസവശേഷമുള്ള വിഷാദരോഗം (Postnatal Depression) അനുഭവിക്കുന്ന ഒരു സ്ത്രീക്ക് IPT ഉപയോഗപ്രദമാകും. ഇവിടെ ചികിത്സ പ്രധാനമായും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്, ‘മാതാവ്’ എന്ന പുതിയ പദവിയിലേക്കുള്ള പങ്ക് മാറ്റം എങ്ങനെ ഭർത്താവുമായുള്ള ബന്ധത്തെ ബാധിച്ചു, അല്ലെങ്കിൽ സാമൂഹിക പിന്തുണയുടെ കുറവ് (ഒറ്റപ്പെടൽ) എങ്ങനെ വിഷാദരോഗത്തിന് കാരണമായി എന്നതിലാണ്. തെറാപ്പിസ്റ്റ് ആശയവിനിമയ ശേഷി മെച്ചപ്പെടുത്താനും സാമൂഹിക പിന്തുണ വർദ്ധിപ്പിക്കാനും സഹായിക്കുന്നു.

ബന്ധപരമായ ചികിത്സ (Relational Therapy) എന്നത് കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു സമീപനമാണ്. ഇത് ചികിത്സകനും ക്ലയൻ്റും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന് (Therapeutic Relationship) അങ്ങേയറ്റം പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. ക്ലയൻ്റ് തൻ്റെ മറ്റ് ബന്ധങ്ങളിൽ അനുഭവിക്കുന്ന പ്രശ്നങ്ങൾ പലപ്പോഴും ചികിത്സകനുമായുള്ള ബന്ധത്തിലും പ്രകടിപ്പിക്കും. ഈ ചികിത്സാരീതിയിൽ, ഈ ചികിത്സാബന്ധം തന്നെ ഒരു തിരുത്തൽപരമായ വൈകാരികാനുഭവമായി (Corrective Emotional Experience) പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഇതിൽ പ്രധാനമായും, അറ്റാച്ച്മെൻ്റ് സിദ്ധാന്തത്തിന് (Attachment Theory) വലിയ സ്ഥാനമുണ്ട്. ക്ലയൻ്റിൻ്റെ കുട്ടിക്കാലത്തെ പ്രധാനപ്പെട്ട ബന്ധങ്ങൾ (മാതാപിതാക്കളുമായുള്ളത് പോലുള്ളവ) എങ്ങനെയാണ് മുതിർന്നപ്പോഴുള്ള ബന്ധങ്ങളെയും വ്യക്തിത്വത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്നത് എന്ന് ഈ ചികിത്സ പരിശോധിക്കുന്നു.
പ്രശസ്ത മനഃശാസ്ത്രജ്ഞനായ ഡാനിയേൽ ജെ. സീഗൽ (Daniel J. Siegel) ഈ വിഷയത്തെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്: “മനുഷ്യൻ്റെ മനസ്സിൻ്റെ വികാസത്തെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത് വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങളാണ്. ചുറ്റുപാടുകളുമായുള്ള ഇടപെഴകൽ, പ്രത്യേകിച്ച് മറ്റുള്ളവരുമായുള്ള ബന്ധങ്ങൾ, തലച്ചോറിൻ്റെ ഘടനയുടെയും പ്രവർത്തനത്തിൻ്റെയും വികാസത്തെ നേരിട്ട് സ്വാധീനിക്കുന്നു”.
ബന്ധപരമായ ചികിത്സയുടെ ഉദാഹരണങ്ങളിൽ ദമ്പതികൾക്കുള്ള ചികിത്സ (Couples Therapy), കുടുംബ ചികിത്സ (Family Therapy) എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. ദമ്പതികളുടെ ചികിത്സയിൽ, തർക്കങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതിലുപരി, പരസ്പരം കൂടുതൽ അടുപ്പവും വിശ്വാസവും ഉണ്ടാകുന്ന രീതിയിൽ സംസാരിക്കാനും കേൾക്കാനും അവർ പഠിക്കുന്നു.

വ്യക്തിപരവും ബന്ധപരവുമായ ചികിത്സകളിൽ പ്രധാനമായും ഉപയോഗിക്കുന്ന ചില രീതികൾ ഉണ്ട്‌. അതിൽ ഒന്നാണ് ഇൻ്റർപേഴ്സണൽ ഇൻവെൻ്ററി (Interpersonal Inventory) കൊടുക്കുക എന്നത്. ക്ലയൻ്റിൻ്റെ പ്രധാനപ്പെട്ട നിലവിലെയും പഴയതുമായ ബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വിശദമായ പരിശോധനയാണിത്. റോൾ പ്ലേയിംഗ് (Role Playing) മറ്റൊരു രീതിയാണ്. ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള സാഹചര്യങ്ങളെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്നതിന് മുന്നോടിയായി ചികിത്സകനുമായി ചേർന്ന് ആ രംഗം അഭിനയിച്ചു പരിശീലിക്കുന്നു. ആശയവിനിമയ വിശകലനം (Communication Analysis) മറ്റൊരു രീതിയാണ്. ക്ലയൻ്റ് മറ്റുള്ളവരുമായി എങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നു, പ്രതികരിക്കുന്നു എന്ന് വിലയിരുത്തുകയും ആരോഗ്യകരമായ പുതിയ രീതികൾ പഠിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ചികിത്സയുടെ ഫലമായി, വ്യക്തികൾക്ക് അവരുടെ ബന്ധങ്ങളിലെ പ്രതീക്ഷകളും യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളും (Expectations vs. Reality) തമ്മിലുള്ള വിടവ് മനസ്സിലാക്കാനും, സ്വന്തം ആവശ്യങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കാനും, മറ്റുള്ളവരുടെ കാഴ്ചപ്പാടുകൾ മനസ്സിലാക്കാനും സാധിക്കുന്നു. ഇത് വിഷാദം, ഉത്കണ്ഠ തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങൾ കുറയ്ക്കുന്നതിനും, മൊത്തത്തിലുള്ള ജീവിത സംതൃപ്തി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനും കാരണമാകുന്നു.
ചുരുക്കത്തിൽ, വ്യക്തിപരവും ബന്ധപരവുമായ ചികിത്സകൾ നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത് ഇതാണ്: രോഗം മാറാനുള്ള വഴി, മറ്റൊരാളിൽ നിന്ന് ഒറ്റപ്പെട്ട് ജീവിക്കുന്നതിലല്ല, മറിച്ച് ആരോഗ്യകരമായ ബന്ധങ്ങളിലൂടെയും ഫലപ്രദമായ ഇടപെടലുകളിലൂടെയും മുന്നോട്ട് പോകുന്നതിലാണ്.

വ്യവസ്‌ഥാപിതവും കുടുംബപരവുമായ ചികിത്സകൾ (Systemic and family therapies)

വ്യവസ്‌ഥാപിതവും കുടുംബപരവുമായ ചികിത്സകൾ (Systemic and Family Therapies) എന്നത് മനഃശാസ്‌ത്ര ചികിത്സാരംഗത്തെ ഒരു മാറ്റിവരയ്‌ക്കലാണ്. ഒരാളുടെ മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്‌നം വ്യക്തിഗതമായ ഒരു തകരാറല്ല, മറിച്ച് അയാൾ ഉൾപ്പെടുന്ന വ്യവസ്‌ഥയുടെ (System) ഒരു പ്രതിഫലനമാണ് എന്ന അടിസ്ഥാന കാഴ്‌ചപ്പാടാണ് ഈ ചികിത്സാരീതിയുടെ കാതൽ. ഇതിൽ കുടുംബം, ജോലിസ്ഥലം, സാമൂഹിക ചുറ്റുപാടുകൾ എന്നിവയെല്ലാം ഒരു വ്യവസ്‌ഥയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. കുടുംബ ചികിത്സ എന്നത് ഈ വലിയ വ്യവസ്‌ഥാപിത സമീപനത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും സാധാരണവുമായ പ്രയോഗമാണ്.

ഈ ചികിത്സാരീതിയുടെ പ്രധാന തത്വം, ‘ആരും ഒരു ദ്വീപല്ല’ (No one is an island) എന്നതാണ്. ഒരു കുടുംബത്തിലെ ഒരംഗത്തിനുണ്ടാകുന്ന പ്രശ്‌നം മറ്റെല്ലാ അംഗങ്ങളെയും ബാധിക്കുന്നു, തിരിച്ചും. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു കുട്ടിയുടെ അമിതമായ ദേഷ്യം (acting out behavior) പലപ്പോഴും മാതാപിതാക്കൾ തമ്മിലുള്ള ആശയവിനിമയത്തിലെ വിടവോ, വീട്ടിലെ സാമ്പത്തിക സമ്മർദ്ദമോ ആയി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാം. വ്യക്തിയെ മാത്രം മാറ്റിനിർത്തി ചികിത്സിക്കുന്നതിനു പകരം, ആ വ്യക്തി ഉൾപ്പെടുന്ന ബന്ധങ്ങളുടെ വലക്കണ്ണികളെ (Web of relationships) മനസ്സിലാക്കാനും പരിഷ്‌കരിക്കാനും ശ്രമിക്കുന്നു.

പ്രധാനമായും രണ്ട് കാഴ്‌ചപ്പാടുകളാണ് ഇവിടെ പ്രസക്തമാകുന്നത്. ഒന്ന് സൈബർനെറ്റിക്‌സ് (Cybernetics). ഒരു വ്യവസ്‌ഥയിലെ ഓരോ ഭാഗവും പരസ്‌പരം എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം. ഒരു കുടുംബത്തിൽ, ഒരവയവം പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനനുസരിച്ച് മറ്റവയവങ്ങൾ തങ്ങളുടെ പ്രതികരണങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു ‘ഫീഡ്‌ബാക്ക് ലൂപ്പ്’ (Feedback Loop) നിലവിലുണ്ട്. മറ്റൊന്ന് സർക്കുലാർ കാരണത (Circular Causality) ആണ്. പരമ്പരാഗത മനഃശാസ്‌ത്രത്തിലെ ‘നേർരേഖാ കാരണത’ (Linear Causality – ‘A’ കാരണമാണ് ‘B’ സംഭവിച്ചത്) എന്ന ആശയത്തിന് വിപരീതമായി, ഈ സമീപനം പറയുന്നത്, ‘A’ യും ‘B’ യും പരസ്‌പരം സ്വാധീനിക്കുകയും, ഒരേസമയം കാരണവും ഫലവും ആയി വർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നാണ്.
വിഖ്യാത കുടുംബ ചികിത്സകനായിരുന്ന മുറേ ബോവൻ (Murray Bowen) ഈ വ്യവസ്‌ഥാപിത കാഴ്‌ചപ്പാടിന് വലിയ സംഭാവനകൾ നൽകി. വ്യക്തികൾ തമ്മിലുള്ള അടുപ്പവും അകൽച്ചയും (togetherness and individuality) ഒരു കുടുംബത്തിൽ സന്തുലിതമായി നിലനിർത്തുന്നതിന്റെ പ്രാധാന്യം അദ്ദേഹം ഊന്നിപ്പറഞ്ഞു. “ഓരോ വ്യക്തിയും മറ്റൊരാളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് സ്വന്തം വ്യക്തിത്വം നിലനിർത്താൻ കഴിയുന്നിടത്താണ് യഥാർത്ഥ വളർച്ച സംഭവിക്കുന്നത്,” എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ഈ ‘വ്യക്തിത്വ വേർതിരിവ്’ (Differentiation of Self), ആരോഗ്യകരമായ ബന്ധങ്ങൾക്ക് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്.

പല പ്രമുഖരായ ചികിത്സകർ വ്യവസ്‌ഥാപിത ചികിത്സയ്ക്ക് വിവിധ മാതൃകകൾ സംഭാവന ചെയ്‌തിട്ടുണ്ട്.

സ്ട്രക്ചറൽ ഫാമിലി തെറാപ്പി (Structural Family Therapy)
ഈ മാതൃകയുടെ ഉപജ്ഞാതാവായ സാൽവദോർ മിനൂചിൻ (Salvador Minuchin), കുടുംബത്തിന്റെ ഘടനയിലും (Structure), ഉപവ്യവസ്‌ഥകളിലെ അതിരുകളിലുമാണ് (Boundaries) ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചത്. ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ ആരോഗ്യം, അതിലെ ഉപവ്യവസ്‌ഥകളായ (മാതാപിതാക്കൾ, കുട്ടികൾ) അതിരുകളുടെ വ്യക്തതയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു വീട്ടിൽ, മാതാപിതാക്കളുടെ ഉപവ്യവസ്‌ഥയിലേക്ക് കുട്ടികൾ അമിതമായി ഇടപെടുകയോ (Enmeshment), അല്ലെങ്കിൽ മാതാപിതാക്കൾ വൈകാരികമായി പൂർണ്ണമായും അകന്നുനിൽക്കുകയോ (Disengagement) ചെയ്യുമ്പോൾ പ്രശ്‌നങ്ങളുണ്ടാകാം. തെറാപ്പിസ്റ്റ് കുടുംബത്തിനകത്തേക്ക് കടന്നുകൊണ്ട് ഈ അതിരുകൾ പുനഃസ്ഥാപിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.

സ്ട്രാറ്റജിക് ഫാമിലി തെറാപ്പി (Strategic Family Therapy)
പ്രധാനമായും ജേ ഹേലി (Jay Haley) പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ച ഈ മാതൃക, പ്രശ്‌നം നിലനിർത്തുന്ന ആശയവിനിമയ രീതികളിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. പ്രശ്‌നങ്ങളെ ദീർഘനേരം ചർച്ച ചെയ്യുന്നതിനു പകരം, കൃത്യമായ തന്ത്രങ്ങൾ (Strategies) ഉപയോഗിച്ച് പെരുമാറ്റ രീതികൾ മാറ്റിയെടുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ഭർത്താവ് ഭാര്യയെ സഹായിക്കാത്തതിലുള്ള ദേഷ്യം കാരണം ഭാര്യ ജോലി ചെയ്യുന്നത് നിർത്തുന്നു. തെറാപ്പിസ്റ്റ് ഇവിടെ ഒരു ‘പാരഡോക്‌സിക്കൽ ഇന്റർവെൻഷൻ’ (Paradoxical Intervention) നൽകിയേക്കാം. അതായത്, അടുത്ത ഒരാഴ്‌ചത്തേക്ക് വീട്ടിലെ ജോലികളൊന്നും പരസ്‌പരം പങ്കുവയ്‌ക്കരുത് എന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഇത്, ഈ പ്രശ്‌നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവരുടെ ചിന്താഗതി മാറ്റാൻ സഹായിക്കുകയും, ആത്യന്തികമായി ഒരു പുതിയ പെരുമാറ്റരീതിയിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യാം.

നറേറ്റീവ് തെറാപ്പി(Narrative Therapy) യുടെ
വക്താക്കളായ മൈക്കിൾ വൈറ്റ് (Michael White), ഡേവിഡ് എപ്‌സ്റ്റൺ (David Epston) എന്നിവർ പറയുന്നത്, ആളുകൾ അവരുടെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്ന കഥകളിലാണ് (Narratives) പ്രശ്‌നങ്ങൾ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത് എന്നാണ്. ഒരാൾ, താൻ ‘ദേഷ്യക്കാരനായ ഒരാളാണ്’ എന്ന പ്രശ്‌നത്താൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ച കഥ (Problem-saturated story) മാറ്റിയെഴുതാൻ തെറാപ്പി സഹായിക്കുന്നു. “പ്രശ്‌നം വ്യക്തിയല്ല; പ്രശ്‌നം പ്രശ്‌നമാണ്” (“The problem is the problem; the person is not the problem”) എന്ന നറേറ്റീവ് തെറാപ്പിയുടെ പ്രശസ്‌തമായ വാക്യം, വ്യക്തിയെ കുറ്റപ്പെടുത്താതെ, പ്രശ്‌നത്തെ വേർതിരിച്ച് കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു.

വ്യവസ്‌ഥാപിത ചികിത്സാ സമീപനം വ്യക്തിഗത ചികിത്സയിൽ നിന്ന് മാറി, ബന്ധങ്ങളെയും സാഹചര്യങ്ങളെയും ഒരുമിച്ചു കാണാൻ മനഃശാസ്‌ത്രജ്ഞരെ സഹായിച്ചു. ഇത് ദാമ്പത്യ പ്രശ്‌നങ്ങളിൽ (Marital issues), കുട്ടികളിലെ പെരുമാറ്റ വൈകല്യങ്ങളിൽ (Child behavioral disorders), ലഹരിവസ്‌തുക്കളുടെ ഉപയോഗം പോലുള്ള കുടുംബത്തെ മുഴുവൻ ബാധിക്കുന്ന വിഷയങ്ങളിലും അതീവ ഫലപ്രദമാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ മാനസികാരോഗ്യത്തിന്റെ താക്കോൽ, അയാൾ ഉൾപ്പെടുന്ന സാമൂഹികവും വൈകാരികവുമായ വ്യവസ്‌ഥയുടെ ആരോഗ്യത്തിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത് എന്ന് ഈ ചികിത്സാരീതി അടിവരയിടുന്നു.

വ്യവസ്‌ഥാപിതവും കുടുംബപരവുമായ ചികിത്സകൾ, മനഃശാസ്‌ത്രത്തിന് ഒരു ഹോളിസ്റ്റിക് (സമഗ്രമായ) കാഴ്‌ചപ്പാട് നൽകുന്നു. കേവലം രോഗലക്ഷണങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിനു പകരം, ആ ലക്ഷണങ്ങൾക്ക് കാരണമായ വ്യവസ്‌ഥാപിത ചലനാത്മകതയെ (Systemic dynamics) പരിഷ്‌കരിക്കാൻ ഇത് സഹായിക്കുന്നു. വ്യക്തിപരമായ സുഖം എന്നത്, സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളിലെ ആരോഗ്യകരമായ പ്രവർത്തനവുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന സുപ്രധാന സത്യം ഈ ചികിത്സാരീതി ലോകത്തിന് നൽകുന്നു.

ധനാത്മകമനഃശാസ്ത്രം അടിസ്‌ഥാനമാക്കിയുള്ള ചികിത്സകൾ
(Positive psychology based therapies)

ധനാത്മക മനഃശാസ്ത്രം എന്നത് മനഃശാസ്ത്രരംഗത്തെ ഒരു നൂതന സമീപനമാണ്. മാനസിക രോഗങ്ങളെയും പ്രശ്നങ്ങളെയും മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കാതെ, മനുഷ്യൻ്റെ ഉത്തമമായ പ്രവർത്തനങ്ങളെയും (Optimal Human Functioning) ഉന്നതമായ ജീവിതത്തെയും (Flourishing) ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കുന്നതിലാണ് ഇത് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. 1998-ൽ അമേരിക്കൻ സൈക്കോളജിക്കൽ അസോസിയേഷൻ്റെ (APA) പ്രസിഡൻ്റ് ആയിരുന്ന മാർട്ടിൻ സെലിഗ്മാൻ (Martin Seligman) ആണ് ഈ മേഖലയ്ക്ക് രൂപം നൽകിയത്.

പരമ്പരാഗത മനഃശാസ്ത്ര ചികിത്സകൾ പലപ്പോഴും വ്യക്തികളുടെ പോരായ്മകളും (Deficits), മാനസിക രോഗങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങളും (Symptoms of Mental Illness) പരിഹരിക്കുന്നതിൽ ഊന്നിയപ്പോൾ, ധനാത്മക മനഃശാസ്ത്ര ചികിത്സകൾ വ്യക്തികളുടെ കഴിവുകളും (Strengths), നല്ല വികാരങ്ങളും (Positive Emotions), ജീവിതത്തിലെ അർത്ഥവും (Meaning) വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിൽ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു.
സെലിഗ്മാൻ്റെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ഉദ്ധരണി ഈ സമീപനത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു: “മനഃശാസ്ത്രം പകുതിയോളം പൂർത്തിയായിട്ടുണ്ട്, അതിൻ്റെ അടുത്ത ദൗത്യം മാനസിക പ്രശ്നങ്ങളെ ചികിത്സിക്കുന്നതിനോടൊപ്പം, സാധാരണക്കാരെ കൂടുതൽ സന്തുഷ്ടരാക്കുന്നതിന് വേണ്ടിയുള്ള മാർഗ്ഗങ്ങൾ കണ്ടെത്തുക എന്നതാണ്.”
ഈ ചികിത്സാരീതികൾ, വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിൽ ‘തെറ്റായതിനെ’ (What’s wrong) മാത്രം നോക്കാതെ, ‘നല്ലതിനെ’ (What’s good) തിരിച്ചറിയാനും വളർത്താനും സഹായിക്കുന്നു. സന്തോഷം, ശുഭാപ്തിവിശ്വാസം (Optimism), നന്ദി (Gratitude), കരുണ (Compassion), സ്ഥിരോത്സാഹം (Resilience) എന്നിവയെല്ലാം ധനാത്മക മനഃശാസ്ത്രത്തിൻ്റെ പ്രധാന വിഷയങ്ങളാണ്.

ധനാത്മക മനഃശാസ്ത്രം അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ചികിത്സാ രീതികളെ (Positive Psychology Interventions – PPIs) പ്രധാനമായും മൂന്ന് വിഭാഗങ്ങളായി തിരിക്കാം.
1.നല്ല വികാരങ്ങൾ വളർത്തൽ (Cultivating Positive Emotions)
വ്യക്തികളിൽ സന്തോഷവും സംതൃപ്തിയും വർദ്ധിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന വ്യായാമങ്ങൾ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
നന്ദി രേഖപ്പെടുത്തൽ (Gratitude Journaling)
ദിവസവും നടന്ന ‘നല്ല മൂന്ന് കാര്യങ്ങൾ’ (Three Good Things) എഴുതുന്ന രീതിയാണിത്. ഇത് ജീവിതത്തിലെ നല്ല വശങ്ങളിലേക്ക് ശ്രദ്ധ തിരിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. “നന്ദി എന്നത് സന്തോഷത്തിൻ്റെ താക്കോലാണ്,” എന്ന് പറയുന്നതുപോലെ, ഈ ലളിതമായ പരിശീലനം മാനസികാരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നു.
ആനന്ദം നുകരൽ (Savoring)
പോസിറ്റീവായ അനുഭവങ്ങളെ ബോധപൂർവ്വം ശ്രദ്ധിക്കുകയും ആസ്വദിക്കുകയും ചെയ്യുക. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു കാപ്പി കുടിക്കുമ്പോൾ അതിൻ്റെ മണവും രുചിയും പൂർണ്ണമായി അനുഭവിക്കുക.
2. കഴിവുകളും ശക്തികളും ഉപയോഗിക്കൽ (Utilizing Strengths and Virtues)
ഓരോ വ്യക്തിക്കുമുള്ള സവിശേഷമായ സ്വഭാവ ഗുണങ്ങളെയും കഴിവുകളെയും (Character Strengths) തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അവയെ ജീവിതത്തിൽ സജീവമായി ഉപയോഗിക്കാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. VIA (Values in Action) Classification of Strengths എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു ഘടന ഇതിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇതിൽ ജ്ഞാനം, ധൈര്യം, മനുഷ്യത്വം, നീതി, മിതത്വം, ഉന്നതി (Transcendence) എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന 24 പ്രധാന സ്വഭാവ ശക്തികൾ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഉദാഹരണത്തിനു, ഒരാൾക്ക് ‘കരുണ’ (Kindness) ഒരു പ്രധാന ശക്തിയാണെങ്കിൽ, ദിവസവും മറ്റുള്ളവർക്ക് വേണ്ടി ഒരു നല്ല കാര്യം ചെയ്യാൻ (Acts of Kindness) അവരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.
3. ജീവിതത്തിന് അർത്ഥം കണ്ടെത്തൽ (Finding Meaning and Purpose)
ജീവിത ലക്ഷ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും, മറ്റുള്ളവരുമായുള്ള നല്ല ബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചും, വ്യക്തിഗത വളർച്ചയെക്കുറിച്ചും ചിന്തിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

മാർട്ടിൻ സെലിഗ്മാനും സഹപ്രവർത്തകരും ചേർന്ന് വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ധനാത്മക മനഃചികിത്സ (PPT) വിഷാദം (Depression) പോലുള്ള ക്ലിനിക്കൽ അവസ്ഥകളെ ചികിത്സിക്കുന്നതിൽ വരെ കാര്യക്ഷമമാണെന്ന് പഠനങ്ങൾ തെളിയിച്ചിട്ടുണ്ട്. പരമ്പരാഗത ചികിത്സാരീതികളെ പൂർണ്ണമായി ഒഴിവാക്കാതെ, അവയോടൊപ്പം ധനാത്മകമായ ഇടപെടലുകളെ സന്തുലിതമായി സംയോജിപ്പിക്കുകയാണ് PPT ചെയ്യുന്നത്.
ഈ ചികിത്സയുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം ദുരിതത്തിൽ നിന്ന് മുക്തി നേടുക എന്നത് മാത്രമല്ല, ‘പെർമ’ (PERMA) മോഡലിലൂടെ പ്രതിപാദിക്കുന്ന ഉന്നതമായ ജീവിതം (Flourishing) കൈവരിക്കുക എന്നതാണ്.
P – Positive Emotions (നല്ല വികാരങ്ങൾ), E – Engagement (പൂർണ്ണമായ ശ്രദ്ധയും മുഴുകലും), R – Relationships (പോസിറ്റീവായ ബന്ധങ്ങൾ), M – Meaning (ജീവിതത്തിലെ അർത്ഥം), A – Achievement (നേട്ടങ്ങൾ) എന്നിവയാണ് പെർമ മോഡലിലെ ഘടകങ്ങൾ.

ചുരുക്കത്തിൽ, ധനാത്മക മനഃശാസ്ത്രം അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ചികിത്സകൾ, മനുഷ്യൻ്റെ മാനസികാരോഗ്യ സമീപനത്തിൽ ഒരു മാറ്റത്തിൻ്റെ കാറ്റാണ് (Paradigm Shift) കൊണ്ടുവന്നത്. ഇത് പ്രശ്‌നപരിഹാരത്തിൽ നിന്ന്, പോസിറ്റീവ് നിർമ്മാണത്തിലേക്ക് (Building the Positive) ശ്രദ്ധ മാറ്റി, എല്ലാവർക്കും ഒരു ഉന്നതമായ ജീവിതം നയിക്കാൻ സാധിക്കുമെന്ന് പ്രത്യാശ നൽകുന്നു.