ഭാരതീയ സംസ്കാരത്തിന്റെ ആഴവും പരപ്പും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളിലൊന്ന് അതിന്റെ സംഗീത പാരമ്പര്യമാണ്. ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളുടെ പഴക്കമുള്ള ഈ പാരമ്പര്യം കേവലം രാഗങ്ങളിലും താളങ്ങളിലും മാത്രം ഒതുങ്ങിനിൽക്കുന്നില്ല; മറിച്ച്, ആ സംഗീതം സൃഷ്ടിക്കാനുപയോഗിക്കുന്ന ഉപകരണങ്ങളുടെ നിർമ്മാണ ശാസ്ത്രത്തിലും (Organology) അവയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വേരുകളിലും അധിഷ്ഠിതമാണ്. ഭാരതീയ സംഗീതോപകരണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം കേവലം സംഗീതപരമായ ഒന്നല്ല, മറിച്ച് അത് ചരിത്രം, ഭൗതികശാസ്ത്രം, സസ്യശാസ്ത്രം, കരകൗശല വൈദഗ്ധ്യം, സാമൂഹിക ശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ സംഗമമാണ്. ഭാരതത്തിലെ ഓരോ പ്രദേശത്തെയും ഭൂപ്രകൃതിയും അവിടെ ലഭ്യമായ അസംസ്‌കൃത വസ്തുക്കളും അധ്വാനവും ആ പ്രദേശത്തെ സംഗീത ഉപകരണങ്ങളുടെ സ്വഭാവത്തെയും നിർമ്മാണത്തെയും എങ്ങനെ സ്വാധീനിച്ചു എന്നത് ഈ പഠനത്തിലെ സുപ്രധാനമായ ഒരു വിഷയമാണ്.

സംഗീതോപകരണങ്ങളുടെ വർഗ്ഗീകരണവും ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലവും

ഭാരതീയ സംഗീതോപകരണങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായി വർഗ്ഗീകരിക്കുന്ന രീതിക്ക് ഏകദേശം 2000 വർഷത്തിലധികം പഴക്കമുണ്ട്. ഭരതമുനിയുടെ ‘നാട്യശാസ്ത്രം’ (Natya Shastra) എന്ന വിശ്വപ്രസിദ്ധമായ ഗ്രന്ഥത്തിലാണ് ഈ വർഗ്ഗീകരണം ആദ്യമായി കാണപ്പെടുന്നത്. നാട്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ 28-ാം അധ്യായത്തിൽ സംഗീതോപകരണങ്ങളെ ‘ആതോദ്യ വാദ്യങ്ങൾ’ (Atodhya Vadya) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുകയും അവയെ നാല് പ്രധാന വിഭാഗങ്ങളായി തിരിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഈ വർഗ്ഗീകരണ സംവിധാനം പാശ്ചാത്യ സംഗീത ശാസ്ത്രജ്ഞരായ ഹോൺബോസ്റ്റലും സാക്സും (Hornbostel-Sachs) വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത വർഗ്ഗീകരണത്തിന് ഏകദേശം രണ്ടായിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് തന്നെ ഭാരതത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്നു എന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്.

നാട്യശാസ്ത്രം പ്രകാരം ഉപകരണങ്ങളെ താഴെ പറയുന്ന നാല് വിഭാഗങ്ങളായി തിരിക്കാം:

1. 
   തത വാദ്യം (Chordophones): വലിഞ്ഞുമുറുക്കിയ തന്ത്രികളിൽ നിന്നുള്ള കമ്പനം വഴി ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുന്നു (ഉദാ: സിത്താർ, വീണ).
2. സുഷിര വാദ്യം (Aerophones): വായുസ്തംഭത്തിന്റെ കമ്പനം വഴി ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുന്നു (ഉദാ: പുല്ലാങ്കുഴൽ, ഷെഹ്നായി).
3. അവനദ്ധ വാദ്യം (Membranophones): ചട്ടക്കൂടിന് മുകളിൽ വലിഞ്ഞുമുറുക്കിയ ചർമ്മത്തിൽ തട്ടി ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുന്നു (ഉദാ: തബല, മൃദംഗം).
4. ഘന വാദ്യം (Idiophones): ലോഹത്തിലോ മണ്ണിലോ നിർമ്മിച്ച ഖരരൂപത്തിലുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ തമ്മിൽ കൂട്ടിയിടിച്ച് ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുന്നു (ഉദാ: ഇലത്താളം, ഘടം).

ഈ ഉപകരണങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം പ്രാചീന കാലത്തെ വേട്ടയാടൽ രീതികളുമായി ഗോത്ര സംസ്കാരവുമായും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. തത വാദ്യങ്ങളുടെ ആദിരൂപം വില്ലും അമ്പും (Dhanuryantram) ഉപയോഗിച്ചുള്ള വേട്ടയാടലിൽ നിന്ന് രൂപം കൊണ്ടതാണ്. വില്ലിലെ ഞാൺ വലിച്ചുവിടുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ശബ്ദം പിന്നീട് തന്ത്രിവാദ്യങ്ങളുടെ വികാസത്തിലേക്ക് നയിച്ചു. ഭീംബേട്കയിലെ ഗുഹാചിത്രങ്ങളിലും സിന്ധുനദീതട സംസ്കാരത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങളിലും പുല്ലാങ്കുഴലിനോടും വീണയോടും സാമ്യമുള്ള പ്രാകൃത രൂപത്തിലുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഭാരതീയ സംഗീത സംസ്കാരം ഏകദേശം പതിനായിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് തന്നെ വേരൂന്നിയ ഒന്നാണെന്നാണ്.

ഭൂപ്രകൃതിയും നിർമ്മാണ കേന്ദ്രങ്ങളും: ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വിശകലനം

ഭാരതീയ സംഗീതോപകരണ നിർമ്മാണത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത അവയുടെ പ്രാദേശികമായ തനിമയാണ്. ഒരു പ്രത്യേക ഉപകരണം നിർമ്മിക്കാൻ ആവശ്യമായ മരം, മൃഗത്തോൽ, മറ്റ് പ്രകൃതിദത്ത വസ്തുക്കൾ എന്നിവ എവിടെ ലഭ്യമാണോ അവിടെയാണ് ആ ഉപകരണത്തിന്റെ പ്രധാന നിർമ്മാണ കേന്ദ്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. ഈ നിർമ്മാണ കേന്ദ്രങ്ങൾ പലപ്പോഴും പാരമ്പര്യമായി കൈമാറി വരുന്ന കരകൗശല വിദ്യയുടെയും സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളുടെയും പ്രതിഫലനമാണ്.

മിറാജ് (Miraj): തന്ത്രിവാദ്യങ്ങളുടെ ഈറ്റില്ലം

മഹാരാഷ്ട്രയിലെ സാംഗ്ലി ജില്ലയിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന മിറാജ് എന്ന നഗരം സിത്താർ, തംബുരു എന്നിവയുടെ നിർമ്മാണത്തിന് ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. മിറാജിന്റെ ഈ കീർത്തിക്ക് പിന്നിൽ ഏകദേശം 170 വർഷത്തെ ചരിത്രമുണ്ട്. പതിനേഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ബിജാപൂർ സുൽത്താനായിരുന്ന ആദിൽ ഷായുടെ ഭരണകാലത്ത് യുദ്ധോപകരണങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാനും അവയുടെ അറ്റകുറ്റപ്പണികൾ നടത്താനുമായി എത്തിച്ച ‘ശിക്കൽഗർ’ (Shikalgar) എന്ന മുസ്ലിം സമുദായത്തിൽപ്പെട്ട കരകൗശല വിദഗ്ധരാണ് ഇവിടുത്തെ സംഗീതോപകരണ നിർമ്മാണത്തിന് അടിത്തറയിട്ടത്.

ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിന്റെ വരവോടെയും ആധുനിക യുദ്ധമുറകൾ നിലവിൽ വന്നതോടെയും പരമ്പരാഗത ആയുധ നിർമ്മാണത്തിന് പ്രസക്തി നഷ്ടപ്പെട്ടു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ ശിക്കൽഗർ കുടുംബം ഉപജീവനത്തിനായി തടിപ്പണികളിലേക്കും മറ്റ് ലോഹപ്പണികളിലേക്കും തിരിഞ്ഞു. അക്കാലത്ത് മിറാജ് ഭരിച്ചിരുന്ന പട്‌വർധൻ രാജവംശം സംഗീതത്തിന്റെ വലിയ പ്രോത്സാഹാകരായിരുന്നു. കൊട്ടാരത്തിലെത്തുന്ന സംഗീതജ്ഞരുടെ തകരാറിലായ ഉപകരണങ്ങൾ നന്നാക്കാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന ഫരീദ്‌സാഹേബ് സിത്താർ മേക്കർ (Faridsaheb Sitarmaker) എന്ന വ്യക്തിയാണ് ആധുനിക മിറാജ് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പിതാവ്. അദ്ദേഹം ഉപകരണങ്ങളുടെ ഘടനയും ശബ്ദവും (Acoustics) ആഴത്തിൽ പഠിക്കുകയും പ്രാദേശികമായി ലഭ്യമായ ചുരയ്ക്ക (Gourd/Bhopla) ഉപയോഗിച്ച് റെസൊണേറ്ററുകൾ നിർമ്മിക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. പിൽക്കാലത്ത് പണ്ഡിറ്റ് രവിശങ്കർ, ഉസ്താദ് വിലായത്ത് ഖാൻ തുടങ്ങിയ പ്രശസ്തരായ സംഗീതജ്ഞർ മിറാജിൽ നിർമ്മിച്ച ഉപകരണങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചതോടെ ഈ കേന്ദ്രം ആഗോള ശ്രദ്ധ നേടി.

തഞ്ചാവൂർ (Thanjavur): പ്ലാവുതടിയും വീണയും

തെന്നിന്ത്യൻ കർണാടക സംഗീതത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക കേന്ദ്രമായ തഞ്ചാവൂർ, സരസ്വതി വീണയുടെ നിർമ്മാണത്തിൽ അദ്വിതീയമായ സ്ഥാനം അലങ്കരിക്കുന്നു. തഞ്ചാവൂർ വീണയ്ക്ക് ലഭിച്ച ഭൗമസൂചിക പദവി (Geographical Indication – GI Tag) ഈ പ്രദേശത്തെ നിർമ്മാണ രീതിയുടെ സവിശേഷതയെ അടിവരയിടുന്നു. ചോള രാജവംശത്തിന്റെ കാലം മുതൽക്കേ തഞ്ചാവൂർ കലകളുടെയും സംഗീതത്തിന്റെയും കേന്ദ്രമായിരുന്നു. നായകന്മാരുടെയും മറാഠാ ഭരണാധികാരികളുടെയും കാലത്ത് വീണ നിർമ്മാണം ഒരു പ്രധാന കരകൗശല വിദ്യയായി മാറി.

തഞ്ചാവൂർ വീണ നിർമ്മാണത്തിന് പ്രധാനമായും ഉപയോഗിക്കുന്നത് പ്ലാവുതടി (Jackfruit wood) ആണ്. തമിഴ്‌നാട്ടിലെ പൻറൂട്ടി (Panruti) എന്ന സ്ഥലത്ത് വളരുന്ന 30 മുതൽ 50 വർഷം വരെ പഴക്കമുള്ള പ്ലാവുകളാണ് ഇതിനായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്. ഇവിടുത്തെ പ്ലാവുകൾക്ക് പ്രത്യേകമായ കനം കുറഞ്ഞ സ്വഭാവവും (Lightweight) മികച്ച അനുരണന ശേഷിയും (Resonance) ഉണ്ടെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. തഞ്ചാവൂരിലെ ‘വിശ്വകർമ്മ’ വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട കുടുംബങ്ങൾ തലമുറകളായി ഈ പണിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.