ഈ ഭണിതികൾ കവികൾക്ക് തങ്ങളുടെ വൈകാരിക തലങ്ങളെ പ്രകടിപ്പിക്കാൻ വ്യക്തമായ ഒരു ചട്ടക്കൂട് നൽകി. പ്രാകൃത കവിതകളിലെ അലങ്കാരങ്ങൾ വാക്കുകളുടെ ബാഹ്യമായ അഴകിനേക്കാൾ അവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ആന്തരിക ഭാവങ്ങൾക്കാണ് ഊന്നൽ നൽകിയത്. ഉദാഹരണത്തിന്, ശൃംഗാര രസത്തിന് ‘മഹുരം’ ഭണിതിയും വീര രസത്തിന് ‘ഓജസ്സിം’ ഭണിതിയും അനുയോജ്യമാണെന്ന് കരുതപ്പെട്ടു.

പ്രധാന പ്രാകൃത അലങ്കാര ഗ്രന്ഥങ്ങൾ

പ്രാകൃത അലങ്കാര ശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ച് പ്രതിപാദിക്കുന്ന നിരവധി ഗ്രന്ഥങ്ങൾ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞുപോയെങ്കിലും, ലഭ്യമായവയും മറ്റ് ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ ഉദ്ധരണികളും ഈ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ആഴം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

അലങ്കാരദപ്പണോ (Alankaradappano)

പ്രാകൃത ഭാഷയിൽ അലങ്കാര ശാസ്ത്രത്തിന് മാത്രമായി സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട നിലവിൽ ലഭ്യമായ ഏക കൃതിയാണ് ‘അലങ്കാരദപ്പണോ’. അജ്ഞാത കർത്തൃകമായ ഈ ഗ്രന്ഥം പ്രാകൃത കവിതയുടെ സൗന്ദര്യശാസ്ത്രത്തെ ശാസ്ത്രീയമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു.

1. ഘടനയും ഉള്ളടക്കവും: ഈ കൃതിയിൽ ആകെ 42 അലങ്കാരങ്ങളെ നിർവ്വചിക്കുകയും ഉദാഹരണ സഹിതം വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ട്. ഭാമഹന്റെ ‘കാവ്യാലങ്കാര’വുമായി ഇതിന് വലിയ സാമ്യമുണ്ടെന്ന് ഗവേഷകർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. ആൻഡ്രൂ ഒള്ളറ്റിനെപ്പോലുള്ള പണ്ഡിതന്മാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഭാമഹൻ തന്റെ സംസ്‌കൃത കൃതിക്ക് സ്രോതസ്സായി ഉപയോഗിച്ചത് അലങ്കാരദപ്പണോ ആയിരിക്കാം.
2. സവിശേഷമായ അലങ്കാരങ്ങൾ: ഭാമഹന്റെ ഗ്രന്ഥത്തിലില്ലാത്ത ഏഴോളം അലങ്കാരങ്ങൾ ഇതിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നുണ്ട്. ഇതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ് ‘ഭാവോ’ (Bhavao – Sanskrit: Bhavakah). ഇത് ആന്തരികമായ വൈകാരികാവസ്ഥകളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിനെ വീണ്ടും രണ്ടായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു:

ആഊഓ (Auo – Avrtah): ഹൃദയത്തിൽ മറച്ചുവെച്ചിരിക്കുന്ന വികാരങ്ങൾ മറ്റൊരാളുടെ വാക്കുകളിലൂടെ പിന്നീട് വെളിപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയെ ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അണ്ണാവേസോ (Anwaveso – Anyapadeshah): ഒരു കാര്യം പറയുമ്പോൾ അതിലൂടെ മറ്റൊരു അർത്ഥം വ്യക്തമാക്കുന്ന രീതി. ഇത് പിൽക്കാല സംസ്‌കൃതത്തിലെ ‘അന്യോക്തി’ക്ക് സമാനമാണ്.

ഹേമചന്ദ്രനും കാവ്യാനുശാസനവും

പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഗുജറാത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ജൈന പണ്ഡിതനായ ഹേമചന്ദ്രൻ പ്രാകൃത പാരമ്പര്യത്തെയും സംസ്‌കൃത പാരമ്പര്യത്തെയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിച്ച പ്രധാനിയായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ‘സിദ്ധഹേമ ശബ്ദാനുശാസനം’ എന്ന വ്യാകരണ ഗ്രന്ഥത്തിലെ എട്ടാം അധ്യായം പ്രാകൃത ഭാഷാ നിയമങ്ങളുടെ ഖനിയാണ്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ‘കാവ്യാനുശാസനം’ എന്ന കൃതി പ്രാകൃത കവികൾക്ക് ആവശ്യമായ അലങ്കാരങ്ങളെയും ഗുണങ്ങളെയും വിവരിക്കുന്നു. ഇതിലെ പ്രധാന സങ്കല്പങ്ങൾ ഇവയാണ്:

കാവ്യ ഹേതു: പ്രതിഭയാണ് കവിതയുടെ അടിസ്ഥാനമെന്നും വ്യുൽപ്പത്തിയും അഭ്യാസവും അതിനെ മിനുക്കിയെടുക്കാനുള്ള ഉപകരണം മാത്രമാണെന്നും അദ്ദേഹം നിരീക്ഷിച്ചു.

അലങ്കാര നിർവ്വചനം: ശബ്ദത്തെയും അർത്ഥത്തെയും ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കുന്നതാണ് അലങ്കാരങ്ങൾ എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. ഗുണങ്ങൾ രസത്തെ നേരിട്ട് സ്വാധീനിക്കുമ്പോൾ അലങ്കാരങ്ങൾ കാവ്യശരീരത്തിന് ബാഹ്യമായ ശോഭ നൽകുന്നു.

ഹേമചന്ദ്രൻ തന്റെ കാവ്യശാസ്ത്ര ചർച്ചകളിൽ ധാരാളമായി പ്രാകൃത ഉദാഹരണങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്, ഇത് അന്നത്തെ സാഹിത്യ ലോകത്ത് പ്രാകൃതത്തിനുണ്ടായിരുന്ന വലിയ സ്വാധീനം കാണിക്കുന്നു.

പ്രാകൃത പൈംഗലം (Prakrita-Paingalam)

പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഈ ഗ്രന്ഥം പ്രാഥമികമായി ഛന്ദഃശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചാണെങ്കിലും (prosody), പ്രാകൃത കാവ്യങ്ങളുടെ നിർമ്മാണ രീതിയെക്കുറിച്ച് ഇതിൽ വലിയ അറിവുകൾ നൽകുന്നു.

മാത്രാവൃത്തങ്ങൾ: സംസ്‌കൃതത്തിലെ അക്ഷരങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള വൃത്തങ്ങളെക്കാൾ പ്രാകൃതത്തിലെ മാത്രാവൃത്തങ്ങൾക്കാണ് (mora-counting meters) ഈ ഗ്രന്ഥം പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. കവിതയിലെ അലങ്കാരങ്ങൾ എങ്ങനെ താളത്തിനനുസരിച്ച് ക്രമീകരിക്കണമെന്ന് ഇത് പഠിപ്പിക്കുന്നു.

നിയമങ്ങൾ: ‘സംശ്ലേഷണം’ (combination), ‘വികല്പം’ (substitution) എന്നീ നിയമങ്ങളിലൂടെ പ്രാകൃത കവിതയിലെ വരികൾ എങ്ങനെ മനോഹരമാക്കാം എന്ന് ഇതിൽ വിവരിക്കുന്നു. ഇത് പ്രാകൃതത്തിലെ അലങ്കാര പ്രയോഗങ്ങൾക്ക് സാങ്കേതികമായ അടിത്തറ നൽകി.

സംസ്‌കൃത പാരമ്പര്യത്തിൽ നിന്നുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ

പ്രാകൃത അലങ്കാര ശാസ്ത്രം സംസ്‌കൃതത്തിൽ നിന്ന് കടംകൊണ്ടതാണെങ്കിലും, അവയുടെ ആന്തരിക സ്വഭാവത്തിൽ വലിയ വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്. ഈ വ്യത്യാസങ്ങൾ കേവലം ഭാഷാപരമായവയല്ല, മറിച്ച് സാഹിത്യത്തോടുള്ള സമീപനത്തിന്റെ കൂടി പ്രതിഫലനമാണ്.