ബലപ്പെടുത്തൽ (Reinforcement)

മനഃശാസ്ത്രത്തിലെ പെരുമാറ്റവാദം (Behaviorism) അഥവാ വ്യവഹാരവാദത്തിലെ ഏറ്റവും സുപ്രധാനമായ ഒരു സംജ്ഞയാണ് റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ്’ (Reinforcement). ലളിതമായി പറഞ്ഞാൽ, ഒരു പ്രത്യേക പെരുമാറ്റം ഭാവിയിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കപ്പെടാനുള്ള സാധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണിത്.

റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ്’ എന്ന ആശയം പ്രധാനമായും വികസിപ്പിച്ചത് ബി.എഫ്. സ്കിന്നർ (B.F. Skinner) ആണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ‘ഓപ്പറന്റ് കണ്ടീഷനിംഗ്’ (Operant Conditioning) എന്ന സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ആണിക്കല്ലാണിത്. ഒരു പ്രവൃത്തിക്ക് ശേഷം ലഭിക്കുന്ന ഫലം (Consequence), ആ പ്രവൃത്തിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയോ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യും എന്നതാണ് ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനം.
സ്കിന്നറുടെ വിഖ്യാതമായ ഉദ്ധരണി ഇങ്ങനെയാണ്. “The consequences of behavior determine the probability that the behavior will occur again.”
സ്കിന്നറുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛയേക്കാൾ (Free will) ഉപരിയായി, അവന് ചുറ്റുമുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ്കളാണ് അവന്റെ വ്യക്തിത്വത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്.

റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റിനെ പ്രധാനമായും രണ്ടായി തിരിക്കാം. ഒന്നാമത്തേത് പോസിറ്റീവ് റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് (Positive Reinforcement) ആണ്. ഒരു നല്ല പെരുമാറ്റത്തിന് ശേഷം ഒരു പ്രതിഫലം (Reward) നൽകുന്നതിലൂടെ ആ പെരുമാറ്റം ആവർത്തിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു കുട്ടി ഹോംവർക്ക് കൃത്യമായി ചെയ്തപ്പോൾ അധ്യാപിക അവനെ എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ വെച്ച് പ്രശംസിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘പ്രശംസ’ ഒരു പോസിറ്റീവ് റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് ആണ്. ഇത് കുട്ടി വീണ്ടും ഹോംവർക്ക് ചെയ്യാൻ കാരണമാകുന്നു. നെഗറ്റീവ് റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് (Negative Reinforcement) ആണ് മറ്റൊരു തരം.
അസുഖകരമായ ഒരു സാഹചര്യം ഒഴിവാക്കാൻ വേണ്ടി ഒരു പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നതിലൂടെ ആ പ്രവൃത്തി ശക്തിപ്പെടുന്നു. ഇത് ശിക്ഷയല്ല. ഉദാഹരണത്തിന്, വെയിലത്ത് നടക്കുമ്പോൾ കണ്ണിന് അസ്വസ്ഥത അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ ഒരാൾ സൺഗ്ലാസ് ധരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘അസ്വസ്ഥത മാറുക’ എന്നത് നെഗറ്റീവ് റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് ആണ്. അടുത്ത തവണ വെയിലത്തിറങ്ങുമ്പോഴും ആ വ്യക്തി സൺഗ്ലാസ് ധരിക്കാൻ ഇത് കാരണമാകുന്നു.

സ്കിന്നർക്ക് മുൻപേ എഡ്വേർഡ് തോൺഡൈക്ക് (Edward Thorndike) ഈ ആശയത്തിന് അടിത്തറ പാകിയിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ‘ലോ ഓഫ് ഇഫക്റ്റ്’ (Law of Effect) പ്രകാരം സന്തോഷകരമായ ഫലമുണ്ടാക്കുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ആവർത്തിക്കപ്പെടും. “Responses that produce a satisfying effect in a particular situation become more likely to occur again in that situation.” – Edward Thorndike, Animal Intelligence (1911)

എപ്പോഴൊക്കെ റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് നൽകണം എന്നതിനെക്കുറിച്ച് സ്കിന്നർ ആഴത്തിൽ പഠിച്ചു. അതിനെ റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് ഷെഡ്യൂളുകൾ (Schedules of Reinforcement) എന്ന് പേര് നൽകി പലതായി തിരിച്ചു. തുടർച്ചയായ ബലപ്പെടുത്തലുകളിൽ (Continuous Reinforcement) ഓരോ തവണ നല്ല കാര്യം ചെയ്യുമ്പോഴും പ്രതിഫലം നൽകുന്നു. പുതിയ കാര്യങ്ങൾ പഠിക്കാൻ ഇത് നല്ലതാണ്. ഭാഗികമായ ബലപ്പെടുത്തലിൽ (Partial/Intermittent Reinforcement) പ്രതിഫലം ഇടയ്ക്കിടെ മാത്രം നൽകുന്നു. ഇതിൽ ‘Variable Ratio Schedule’ ആണ് ഏറ്റവും ശക്തം. ഉദാഹരണത്തിന്, ലോട്ടറി അല്ലെങ്കിൽ ചൂതാട്ടം. എപ്പോഴാണ് സമ്മാനം കിട്ടുക എന്ന് ഉറപ്പില്ലാത്തതിനാൽ ആളുകൾ ആ പ്രവൃത്തി ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കും.

റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് വെറുമൊരു ‘സമ്മാനം’ മാത്രമല്ല. അത് തലച്ചോറിലെ ഡോപാമിൻ (Dopamine) എന്ന രാസവസ്തുവിന്റെ പ്രവർത്തനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒരു പോസിറ്റീവ് റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് ലഭിക്കുമ്പോൾ തലച്ചോറിലെ ‘റിവാർഡ് സെന്റർ’ ഉത്തേജിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ആ പ്രവൃത്തി ആനന്ദകരമായി മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് ശീലങ്ങൾ (Habit formation) രൂപപ്പെടുന്നതിൽ നിർണ്ണായകമാണ്.

റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് എന്നത് വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തും, മനഃശാസ്ത്ര ചികിത്സയിലും (Behavior Therapy), സ്ഥാപനങ്ങളിലെ മാനേജ്‌മെന്റിലും വിപുലമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒന്നാണ്. ശിക്ഷയേക്കാൾ (Punishment) കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായി മനുഷ്യ സ്വഭാവത്തെ മാറ്റാൻ റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റിന് കഴിയുമെന്ന് ആധുനിക മനഃശാസ്ത്രം അടിവരയിടുന്നു.

ശിക്ഷ (Punishment)

മനഃശാസ്ത്രത്തിലെ പെരുമാറ്റവാദം (Behaviorism) ശാഖയിൽ റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റിന് നേർവിപരീതമായി നിൽക്കുന്ന സംജ്ഞയാണ് ‘ശിക്ഷ’ (Punishment). റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റ് ഒരു പെരുമാറ്റത്തിന്റെ ആവൃത്തി വർദ്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ശിക്ഷ ആ പെരുമാറ്റത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്താനോ ഇല്ലാതാക്കാനോ ആണ് ശ്രമിക്കുന്നത്.

ബി.എഫ്. സ്കിന്നറുടെ (B.F. Skinner) ഓപ്പറന്റ് കണ്ടീഷനിംഗ് സിദ്ധാന്ത പ്രകാരം, ഒരു പ്രവൃത്തിക്ക് പിന്നാലെ വരുന്ന അസുഖകരമായ ഫലം ആ പ്രവൃത്തി ഭാവിയിൽ ആവർത്തിക്കപ്പെടാനുള്ള സാധ്യത കുറയ്ക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ ‘ശിക്ഷ’ എന്ന് വിളിക്കാം.

ശിക്ഷയുടെ പല തരങ്ങൾ (Types of Punishment) ഉണ്ട്‌. മനഃശാസ്ത്രപരമായി ശിക്ഷയെ രണ്ടായി തരംതിരിക്കാം. ഒന്ന് പോസിറ്റീവ് ശിക്ഷ (Positive Punishment) ആണ്. ഒരു അനാവശ്യ പെരുമാറ്റം നടക്കുമ്പോൾ അസുഖകരമായ ഒരു കാര്യം (Stimulus) അവിടേക്ക് കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നതിനെയാണ് ‘പോസിറ്റീവ്’ എന്ന് ഇവിടെ വിവക്ഷിക്കുന്നത്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു കുട്ടി ക്ലാസിൽ ബഹളമുണ്ടാക്കുമ്പോൾ അധ്യാപകൻ കുട്ടിയെ അധികമായി ഗൃഹപാഠം (Extra Homework) നൽകി ശിക്ഷിക്കുന്നു. ഇവിടെ അനാവശ്യമായ ഒരു കാര്യം നല്കിക്കൊണ്ട് ആ പ്രവൃത്തിയെ തടയുന്നു. നെഗറ്റീവ് ശിക്ഷ (Negative Punishment) ആണ് അടുത്ത തരം.
ഒരു അനാവശ്യ പെരുമാറ്റം നടക്കുമ്പോൾ ആ വ്യക്തിക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള ഒരു കാര്യം അവിടുന്ന് എടുത്തുമാറ്റുന്ന രീതിയാണിത് (Removal of a Reinforcer). ഉദാഹരണത്തിന്, മൊബൈൽ ഫോണിൽ അമിതമായി സമയം ചിലവഴിച്ച കുട്ടിയുടെ കയ്യിൽ നിന്നും ഫോൺ വാങ്ങിവെക്കുന്നത്. ഇവിടെ ‘ഫോൺ’ എന്ന ഇഷ്ടമുള്ള വസ്തു നീക്കം ചെയ്യുന്നതിലൂടെ പെരുമാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു.

ശിക്ഷ പെരുമാറ്റത്തെ താൽക്കാലികമായി അടിച്ചമർത്തുമെങ്കിലും (Suppress), അത് ആ സ്വഭാവത്തെ പാടെ തുടച്ചുനീക്കില്ലെന്ന് സ്കിന്നർ വിശ്വസിച്ചിരുന്നു. ബി.എഫ്. സ്കിന്നറുടെ മുന്നറിയിപ്പ് ഇങ്ങനെ ആണ് :. “ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഒരാൾക്ക് ഒരു പ്രത്യേക രീതിയിൽ പെരുമാറാനുള്ള താല്പര്യം കുറയുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്; മറിച്ച്, എങ്ങനെ ശിക്ഷയിൽ നിന്ന് ഒഴിവാകാം എന്ന് പഠിക്കുകയാണ് അയാൾ ചെയ്യുന്നത്.”(“A person who has been punished is not thereby simply less inclined to behave in a given way; at best, he learns how to avoid punishment.” — B.F. Skinner, Beyond Freedom and Dignity (1971)

അതായത്, ശിക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന വ്യക്തി ആ തെറ്റ് തിരുത്തുന്നതിനേക്കാൾ, എങ്ങനെ ശിക്ഷയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാം (Escape/Avoidance Learning) എന്നതിലാണ് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്.

ശിക്ഷയ്ക്കു മനഃശാസ്ത്രപരമായ പോരായ്മകൾ ഉണ്ട്‌.
ആധുനിക മനഃശാസ്ത്രജ്ഞർ ശിക്ഷയേക്കാൾ കൂടുതൽ റീഇൻഫോഴ്‌സ്‌മെന്റിന് മുൻഗണന നൽകുന്നതിന് ചില കാരണങ്ങളുണ്ട്:
ഭയവും വെറുപ്പും (Emotional By-products) ഒരു കാരണമാണ്. ശിക്ഷ പലപ്പോഴും ശിക്ഷിക്കുന്ന വ്യക്തിയോട് ഭയമോ ദേഷ്യമോ തോന്നാൻ കാരണമാകുന്നു. ഇത് ബന്ധങ്ങളെ തകർക്കുന്നു.
ആക്രമണസ്വഭാവം (Aggression) കാണിക്കും എന്നതാണ് മറ്റൊരു കാരണം. ശിക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന വ്യക്തി പകരമായി മറ്റൊരാളോട് അക്രമം കാണിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട് (Displaced Aggression).
എന്ത് ചെയ്യരുത് എന്ന് മാത്രം ശിക്ഷ പഠിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ് ശിക്ഷയുടെ മറ്റൊരു പോരായ്മ. ശിക്ഷ ഒരു കുട്ടിയെ ‘എന്ത് ചെയ്യരുത്’ എന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും ‘എന്ത് ചെയ്യണം’ എന്ന കൃത്യമായ ബദൽ മാർഗ്ഗം (Alternative Behavior) നൽകുന്നില്ല.

ഒരു ഓഫീസിൽ വൈകി വരുന്ന ജീവനക്കാരന്റെ ശമ്പളം കുറയ്ക്കുന്നത് (Negative Punishment) അയാൾ കൃത്യസമയത്ത് വരാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ അയാൾ വരുന്നത് ശിക്ഷയോടുള്ള ഭയം മൂലമാണ്. മറിച്ച്, കൃത്യസമയത്ത് എത്തുന്നവർക്ക് ബോണസോ പ്രശംസയോ (Positive Reinforcement) നൽകുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഗുണകരമായ മാറ്റം വരുത്തുകയെന്ന് ബിഹേവിയറിസ്റ്റുകൾ വാദിക്കുന്നു.

ശിക്ഷ ഒരു തൽക്ഷണ ഫലം നൽകുമെങ്കിലും ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ അത് വ്യക്തിയുടെ മാനസിക വളർച്ചയെ പ്രതികൂലമായി ബാധിച്ചേക്കാം. അതുകൊണ്ടാണ് ആധുനിക വിദ്യാഭ്യാസ രീതികളിൽ ‘കോർപ്പറൽ പണിഷ്മെന്റ്’ അഥവാ ശാരീരിക ശിക്ഷ നിരോധിക്കുകയും പകരം പോസിറ്റീവ് ബിഹേവിയർ സപ്പോർട്ട് (PBS) പോലുള്ള രീതികൾ നടപ്പിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്.
ബലപ്പെടുത്തലും ശിക്ഷയും ചേർത്തുവെച്ച് നോക്കുമ്പോൾ, “ബലപ്പെടുത്തലുകൾ സ്വഭാവത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു, ശിക്ഷകൾ അതിനെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു” എന്ന് ചുരുക്കത്തിൽ പറയാം.

ശാരീരിക മാനസിക വികസനം (Lifespan development)

മനുഷ്യൻ ജനനം മുതൽ മരണം വരെ കടന്നുപോകുന്ന ശാരീരികവും മാനസികവും സാമൂഹികവുമായ മാറ്റങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനമാണ് ‘ലൈഫ് സ്പാൻ ഡെവലപ്‌മെന്റ്’ (Life-span Development). ഇത് കേവലം കുട്ടിക്കാലത്തെ വളർച്ചയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്ന ഒന്നല്ല, മറിച്ച് ഗർഭാവസ്ഥ മുതൽ വാർദ്ധക്യം വരെയുള്ള ഒരു നിരന്തര പ്രക്രിയയാണ്.

ലൈഫ് സ്പാൻ ഡെവലപ്‌മെന്റിനെ ഒരു പ്രത്യേക പഠനശാഖയായി വികസിപ്പിക്കുന്നതിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിച്ചത് പോൾ ബാൾട്ടസ് (Paul Baltes) ആണ്. വികസനം എന്നത് ലാഭനഷ്ടങ്ങളുടെ (Gains and Losses) ഒരു കൂട്ടാണെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു.
പോൾ ബാൾട്ടസിന്റെ പല തത്വങ്ങളിൽ (Key Principles) ചിലത്,
ജീവപര്യന്തം (Lifelong): വികസനം ഒരു പ്രായത്തിലും അവസാനിക്കുന്നില്ല.
ബഹുദിശാവബോധം (Multidirectional): ചില കഴിവുകൾ കൂടുമ്പോൾ (ഉദാ: അറിവ്) ചിലത് കുറയാം (ഉദാ: കായികക്ഷമത).
പ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി (Plasticity): ഏത് പ്രായത്തിലും മാറ്റങ്ങൾക്കും പഠനത്തിനും ഉള്ള കഴിവ് (ഉദാ: മുതിർന്നവർ പുതിയ ഭാഷ പഠിക്കുന്നത്).
ചരിത്രപരമായ സന്ദർഭം (Historical Context): നാം ജീവിക്കുന്ന കാലഘട്ടം നമ്മുടെ വളർച്ചയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു (ഉദാ: ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ കുട്ടികൾ).
മൾട്ടി ഡിസിപ്ലിനറി (Multidisciplinary): ഇതിൽ മനഃശാസ്ത്രം മാത്രമല്ല, സോഷ്യോളജി, ബയോളജി, ആന്ത്രോപ്പോളജി എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

ലൈഫ് സ്പാൻ ഡെവലപ്‌മെന്റിനെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ വിശകലനം ചെയ്ത പ്രധാനികളാണ് എറിക് എറിക്സണും ജീൻ പിയാഷെയും. എറിക് എറിക്സൺ (Erik Erikson) തന്റെ സൈക്കോസോഷ്യൽ സിദ്ധാന്തത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ എട്ട് ഘട്ടങ്ങളായി തിരിച്ചു. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും വ്യക്തി ഒരു ‘മാനസിക പ്രതിസന്ധി’ (Psychosocial Crisis) നേരിടുന്നു. അത് വിജയകരമായി തരണം ചെയ്യുന്നതിലൂടെയാണ് വ്യക്തിത്വം വികസിക്കുന്നത്.

ജീൻ പിയാഷെ (Jean Piaget) തന്റെ കോഗ്നിറ്റീവ് ഡെവലപ്‌മെന്റ് സിദ്ധാന്തത്തിൽ
കുട്ടിക്കാലത്തെ ബുദ്ധിശക്തിയുടെ വികാസത്തെക്കുറിച്ചാണ് പഠിച്ചത്. നാല് പ്രധാന ഘട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് ചിന്താശേഷി വളരുന്നത്. സെൻസറി മോട്ടോർ: (0-2 വയസ്സ്) ഘട്ടത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ കുട്ടി ലോകത്തെ അറിയുന്നു. പ്രീ-ഓപ്പറേഷണൽ ഘട്ടത്തിൽ (2-7 വയസ്സ്) ഭാഷയും ചിഹ്നങ്ങളും ഉപയോഗിക്കുന്നു.
കോൺക്രീറ്റ് ഓപ്പറേഷണൽ ഘട്ടത്തിൽ (7-11 വയസ്സ്) കുട്ടി യുക്തിസഹമായി ചിന്തിക്കുന്നു. ഫോർമൽ ഓപ്പറേഷണൽ (12+ വയസ്സ്) ഘട്ടത്തിൽ അമൂർത്തമായ (Abstract) കാര്യങ്ങൾ ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

വികസനം പ്രധാനമായും മൂന്ന് തലങ്ങളിൽ സംഭവിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രപരമായ (Biological): ശരീരം, മസ്തിഷ്കം, ഹോർമോൺ മാറ്റങ്ങൾ (ഉദാ: യൗവനാരംഭം). പ്രജ്ഞാനപ്രക്രീയാപരമായ (Cognitive): ചിന്ത, ബുദ്ധി, ഭാഷ, ഓർമ്മശക്തി എന്നിവയിലെ മാറ്റങ്ങൾ. സാമൂഹിക വൈകാരികപരമായ (Socio-emotional): വികാരങ്ങൾ, വ്യക്തിബന്ധങ്ങൾ, സാമൂഹിക ഇടപെടലുകൾ എന്നിവ.
ഉദാഹരണത്തിന്, കൗമാരപ്രായത്തിൽ (Adolescence) സ്വന്തം വ്യക്തിത്വം കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമം (Identity vs Role Confusion). ഇത് ഹോർമോൺ മാറ്റങ്ങളുമായും (Biological) സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളുമായും (Social) ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു.

ലൈഫ് സ്പാൻ ഡെവലപ്‌മെന്റിലെ ഏറ്റവും വലിയ സംവാദം പ്രകൃതിയും പോഷണവും (Nature vs Nurture) ആണ്. നമ്മുടെ വളർച്ചയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് ജനിതക ഘടനയാണോ (Nature) അതോ വളർന്നുവന്ന സാഹചര്യമാണോ (Nurture) എന്നതാണ് ഈ സംവാദം. രണ്ടിന്റെയും സംയുക്തമായ ഇടപെടലാണ് വികസനം എന്ന് ആധുനിക മനഃശാസ്ത്രം സമർത്ഥിക്കുന്നു.

മനുഷ്യൻ എന്നത് ഒരു ‘സ്ഥിരമായ’ ഉൽപ്പന്നമല്ല, മറിച്ച് മരണം വരെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ‘പ്രക്രിയ’യാണ്. ലൈഫ് സ്പാൻ ഡെവലപ്‌മെന്റ് ഈ മാറ്റങ്ങളെ കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കാൻ നമ്മെ സഹായിക്കുന്നു.

പുനരധിവാസമനഃശാസ്ത്രം (Rehabilitation Psychology)

മനഃശാസ്ത്രത്തിലെ അത്യന്തം മാനുഷികവും പ്രായോഗികവുമായ ഒരു ശാഖയാണ് ‘പുനരധിവാസ മനഃശാസ്ത്രം’ (Rehabilitation Psychology). വൈകല്യങ്ങൾ (Disabilities), വിട്ടുമാറാത്ത രോഗങ്ങൾ (Chronic Illnesses), അല്ലെങ്കിൽ അപകടങ്ങൾ എന്നിവ മൂലം ശാരീരികമോ മാനസികമോ ആയ വെല്ലുവിളികൾ നേരിടുന്ന വ്യക്തികളെ അവരുടെ ജീവിതം തിരിച്ചുപിടിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന മേഖലയാണിത്.

പുനരധിവാസ മനഃശാസ്ത്രം കേവലം ഒരു ചികിത്സാരീതിയല്ല, മറിച്ച് അതൊരു ‘ബയോ-സൈക്കോ-സോഷ്യൽ’ (Bio-Psycho-Social) സമീപനമാണ്. അതായത്, ഒരു വ്യക്തിയുടെ രോഗത്തെ മാത്രം ചികിത്സിക്കാതെ, അയാളുടെ മനസ്സിനെയും സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെയും കൂടി പരിഗണിക്കുന്നു.

ഈ മേഖലയിലെ ഏറ്റവും പ്രമുഖ വ്യക്തിത്വമാണ് ബിയാട്രിസ് റൈറ്റ് (Beatrice Wright). അവർ മുന്നോട്ടുവെച്ച ‘വാല്യൂ ഷിഫ്റ്റ്’ (Value Shift) എന്ന സിദ്ധാന്തം വൈകല്യത്തെ നോക്കിക്കാണുന്ന രീതിയെത്തന്നെ മാറ്റിമറിച്ചു. വൈകല്യമുള്ള വ്യക്തി താൻ “പൂർണ്ണനല്ല” എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നതിന് പകരം, തന്റെ ശേഷിക്കുന്ന കഴിവുകളെ (Remaining abilities) വിലമതിക്കാൻ പഠിക്കണം എന്ന് അവർ വാദിച്ചു.

“The emphasis should be on the person’s assets rather than on his or her deficits.”-Beatrice Wright, Physical Disability: A Psychological Approach (1960)

പുനരധിവാസ മനഃശാസ്ത്രത്തിന് പല ലക്ഷ്യങ്ങൾ (Goals) ഉണ്ട്‌. ജീവിതനിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്തുക (Quality of Life) എന്നതാണ് അതിൽ പ്രധാനം. ശാരീരിക പരിമിതികൾക്കിടയിലും സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കാൻ പ്രാപ്തനാക്കുക. സ്വയംപര്യാപ്തത (Independence) മറ്റൊരു ലക്ഷ്യമാണ്. മറ്റൊരാളുടെ സഹായമില്ലാതെ ദൈനംദിന കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാൻ പരിശീലിപ്പിക്കുക.
സാമൂഹിക ഇടപെടൽ (Social Integration) എന്ന ലക്ഷ്യത്തിലൂടെ സമൂഹത്തിൽ നിന്നും ഒറ്റപ്പെട്ടുപോകാതെ കുടുംബത്തിലും ജോലിസ്ഥലത്തും സജീവമാകാൻ സഹായിക്കുക.
കോപ്പിംഗ് മെക്കാനിസം (Coping Mechanisms) ഉണ്ടാക്കിയെടുക്കുന്നത് വഴി പെട്ടെന്നുണ്ടായ വൈകല്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിഷാദം (Depression), ഉത്കണ്ഠ (Anxiety) എന്നിവയെ മറികടക്കാൻ സഹായിക്കുക.

ഈ മേഖലയിൽ പല സൈദ്ധാന്തിക മോഡലുകൾ (Theoretical Models) നിലവിലുണ്ട്. മെഡിക്കൽ മോഡൽ (Medical Model) വൈകല്യത്തെ ഒരു ‘രോഗം’ ആയി കാണുകയും അതിനെ മാറ്റിയെടുക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
സോഷ്യൽ മോഡൽ (Social Model) വൈകല്യം എന്നത് വ്യക്തിയുടെ കുഴപ്പമല്ല, മറിച്ച് സമൂഹം അവർക്ക് നൽകുന്ന തടസ്സങ്ങളാണ് (ഉദാ: വീൽചെയർ കയറാൻ റാംപുകൾ ഇല്ലാത്ത കെട്ടിടങ്ങൾ) പ്രശ്നമെന്ന് വാദിക്കുന്നു.

വ്യക്തിയുടെ ബൗദ്ധികവും വൈകാരികവുമായ അവസ്ഥകൾ വിലയിരുത്തുന്ന മനഃശാസ്ത്രപരിശോധനകൾ, ആത്മവിശ്വാസം വർദ്ധിപ്പിക്കാനും പോസിറ്റീവ് ചിന്താഗതി വളർത്താനും സഹായിക്കുന്ന കൗൺസിലിംഗ് (Counseling), വൈകല്യമുള്ളവരുടെ അവകാശങ്ങൾക്കും ആനുകൂല്യങ്ങൾക്കും വേണ്ടി സംസാരിക്കുക എന്നിങ്ങനെയുള്ള മേഖലകളിൽ ഒരു പുനരധിവാസ മനഃശാസ്ത്രജ്ഞൻ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

പ്രായോഗിക ഉദാഹരണങ്ങളിലൂടെ വ്യക്തമാക്കുകയാണെങ്കിൽ, ഒരു അപകടത്തിൽ കാല് നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരാൾക്ക് കൃത്രിമക്കാൽ (Prosthetic leg) വെച്ചുപിടിപ്പിക്കുന്നത് ശാരീരിക പുനരധിവാസമാണ്. എന്നാൽ ആ മാറ്റം ഉൾക്കൊള്ളാനും വീണ്ടും ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ നടക്കാനും അയാളെ പ്രാപ്തനാക്കുന്നത് പുനരധിവാസ മനഃശാസ്ത്രമാണ്.
സംസാരശേഷിയോ ചലനശേഷിയോ നഷ്ടപ്പെട്ടവർക്ക് അത് വീണ്ടെടുക്കാൻ ആവശ്യമായ മാനസിക പിന്തുണയും പരിശീലനവും ഇതിൽ നൽകുന്നു.
വിട്ടുമാറാത്ത വേദനകളുമായി ജീവിക്കുന്നവർക്ക് ആ വേദനയെ മാനസികമായി എങ്ങനെ നേരിടാം എന്ന് ഇതിൽ പഠിപ്പിക്കുന്നു.

പുനരധിവാസ മനഃശാസ്ത്രം പഠിപ്പിക്കുന്നത് “വൈകല്യം എന്നത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ അന്ത്യമല്ല, മറിച്ച് ജീവിതത്തിന്റെ മറ്റൊരു രീതിയിലുള്ള തുടക്കമാണ്” എന്നാണ്. രോഗിയെ ചികിത്സിക്കുന്നതിനേക്കാൾ ഉപരിയായി ആ വ്യക്തിയെ പൂർണ്ണനായി കാണാൻ ഈ ശാഖ നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

സൈബർ മനഃശാസ്ത്രം (Cyberpsychology)

ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, ഇന്റർനെറ്റ്, സോഷ്യൽ മീഡിയ, ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസ് എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ചിന്താഗതിയെയും പെരുമാറ്റത്തെയും എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്ന് പഠിക്കുന്ന മനഃശാസ്ത്ര ശാഖയാണ് ‘സൈബർ സൈക്കോളജി’ (Cyberpsychology). മനുഷ്യനും യന്ത്രവും (Human-Technology Interaction) തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ ബന്ധമാണ് ഇതിന്റെ കാതൽ.

സൈബർ സൈക്കോളജി കേവലം ഇന്റർനെറ്റ് ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനമല്ല. സൈബർ ഇടങ്ങളിൽ (Cyberspace) മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ തന്റെ വ്യക്തിത്വം (Identity) രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്നും ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നു എന്നും ഇത് പരിശോധിക്കുന്നു. ഓൺലൈൻ ഡിസ്ഇൻഹിബിഷൻ ഇഫക്റ്റ് (Online Disinhibition Effect)
ഇതിലെ ഒരു പ്രധാന സൈദ്ധാന്തിക തത്വമാണ്. സൈബർ സൈക്കോളജിയിലെ ഏറ്റവും വിഖ്യാതമായ പഠനങ്ങളിലൊന്ന് ജോൺ സുളർ (John Suler) നടത്തിയത് ആണ്. നേരിട്ടുള്ള സംഭാഷണങ്ങളിൽ കാണിക്കാത്ത പെരുമാറ്റങ്ങൾ (കൂടുതൽ തുറന്നുപറച്ചിലുകൾ അല്ലെങ്കിൽ അക്രമസ്വഭാവം) ആളുകൾ ഓൺലൈനിൽ കാണിക്കുന്നത് എന്തുകൊണ്ട് എന്ന് അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു.

“While online, some people tap into all sorts of emotions and behaviors that they would normally keep hidden. They feel more free to say and do things they wouldn’t ordinarily do in the real world.” — John Suler, The Psychology of Cyberspace (2004)

സൈബർ സൈക്കോളജി ചില മേഖലകളെ പ്രധാനമായും വിശകലനം ചെയ്യുന്നു: ഡിജിറ്റൽ ഐഡന്റിറ്റി (Digital Identity) അതിൽ ഒന്നാണ്. യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിലെ വ്യക്തിത്വത്തിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി ഓൺലൈനിൽ മറ്റൊരു വ്യക്തിത്വം (Avatar/Profile) നിർമ്മിക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ പ്രവണത. ഇതിനെ ‘അവതാർ സൈക്കോളജി’ എന്നും വിളിക്കുന്നു.
സോഷ്യൽ മീഡിയയും മാനസികാരോഗ്യവും മറ്റൊരു മേഖലയാണ്. സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ ‘ലൈക്കുകളും’ ‘കമന്റുകളും’ തലച്ചോറിലെ റിവാർഡ് സിസ്റ്റത്തെ (Dopamine) എങ്ങനെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് ഇത് പഠിക്കുന്നു. FOMO (Fear of Missing Out) എന്ന അവസ്ഥ ഇതിന്റെ ഭാഗമാണ്. സൈബർ ബുള്ളിയിംഗ് (Cyberbullying) മറ്റൊരു മേഖലയാണ്. നേരിട്ടല്ലാതെ ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിലൂടെ മറ്റുള്ളവരെ അധിക്ഷേപിക്കുന്നതിന്റെ മനഃശാസ്ത്രപരമായ കാരണങ്ങളും ഇരകളിലുണ്ടാക്കുന്ന ആഘാതങ്ങളും ഇതിൽ പഠിക്കുന്നു.

മേരി ഐക്കൺ (Mary Aiken) എന്ന പ്രമുഖ സൈബർ സൈക്കോളജിസ്റ്റ് ‘സൈബർ പ്രഭാവത്തെ’ (Cyber Effect) ഇങ്ങനെ വിവരിക്കുന്നു: “Technology doesn’t just change what we do; it changes who we are.”— Mary Aiken, The Cyber Effect (2016)
അതായത്, സാങ്കേതികവിദ്യ നമ്മുടെ പെരുമാറ്റത്തെ പരിഷ്കരിക്കുകയല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാന ചോദനകളെ പുതിയ രീതിയിൽ പുറത്തുകൊണ്ടുവരികയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

ലഹരിമരുന്നുകൾക്ക് അടിമയാകുന്നതുപോലെ തന്നെ ഇന്റർനെറ്റിനും സോഷ്യൽ മീഡിയ ഗെയിമുകൾക്കും മനുഷ്യനെ അടിമയാക്കാൻ കഴിയും. ഗ്രിഫിത്ത്സ് (Mark Griffiths) എന്ന സൈദ്ധാന്തികൻ ഇതിനെ ‘ബിഹേവിയറൽ അഡിക്ഷൻ’ (Behavioral Addiction) എന്ന് വിളിച്ചു. ഇതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ മൂന്നാണ്:
ഒന്ന് പ്രാധാന്യം (Salience) – ഇന്റർനെറ്റ് ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യമായി മാറുന്നു. രണ്ട്, സഹിഷ്ണുത (tolerance) – സംതൃപ്തി ലഭിക്കാൻ കൂടുതൽ സമയം ഓൺലൈനിൽ ചിലവഴിക്കേണ്ടി വരുന്നു. മൂന്ന്, പിൻവലിയൽ (Withdrawal) – ഇന്റർനെറ്റ് ലഭിക്കാതെ വരുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന അസ്വസ്ഥത.

നാം ഓരോരുത്തരും ഒരു ‘ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ’ ജീവിക്കുന്നവരായതുകൊണ്ട് സൈബർ സൈക്കോളജിക്ക് ഇന്ന് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഗുണങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ തന്നെ അതിലൂടെ ഉണ്ടാകാവുന്ന മാനസികാഘാതങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാൻ ഇത് നമ്മെ സഹായിക്കുന്നു.