ലിബിഡോ (Libido)

മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് സിഗ്മണ്ട് ഫ്രോയിഡിന്റെ മനോവിശകലന (Psychoanalysis) സിദ്ധാന്തത്തിൽ ഏറ്റവും ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടതും എന്നാൽ പലപ്പോഴും തെറ്റായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഒരു സംജ്ഞയാണ് ‘ലിബിഡോ’ (Libido). ലളിതമായി പറഞ്ഞാൽ, മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പിനും സർഗ്ഗാത്മകതയ്ക്കും ആനന്ദത്തിനും പിന്നിലുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ മാനസിക ഊർജ്ജത്തെയാണ് (Psychic Energy) ലിബിഡോ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.

സിഗ്മണ്ട് ഫ്രോയിഡ് തന്റെ ആദ്യകാല പഠനങ്ങളിൽ ലിബിഡോയെ ലൈംഗിക ചോദനയുമായി (Sexual Drive) മാത്രമാണ് ബന്ധിപ്പിച്ചത്. എന്നാൽ പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഈ ആശയത്തെ വിപുലീകരിച്ചു. ലിബിഡോ എന്നത് വെറുമൊരു ശാരീരികമായ ആഗ്രഹമല്ല, മറിച്ച് ജീവിത സഹജാവബോധം അഥവാ ‘ലൈഫ് ഇൻസ്റ്റിങ്ക്റ്റ്’ (Life Instinct – Eros) എന്നറിയപ്പെടുന്ന ജീവിതത്തോടുള്ള ആഭിമുഖ്യത്തിന്റെ ഊർജ്ജരൂപമാണ്.
ഫ്രോയിഡിന്റെ വിഖ്യാതമായ ഉദ്ധരണി ഇങ്ങനെയാണ്. “സ്നേഹം എന്ന വാക്കിന് കീഴിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന എല്ലാ കാര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സഹജവാസനകളുടെ ഊർജ്ജത്തെ ലിബിഡോ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.”— Sigmund Freud, Group Psychology and the Analysis of the Ego (1921)

ഫ്രോയിഡിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ഈ ഊർജ്ജം ജനനം മുതൽ മരണം വരെ മനുഷ്യന്റെ പെരുമാറ്റത്തെയും വ്യക്തിത്വ വികാസത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നു.

ലിബിഡോയും സൈക്കോസെക്ഷ്വൽ ഘട്ടങ്ങളും (Psychosexual Stages) തമ്മിൽ അഭേദ്യമായ ബന്ധമാണുള്ളത്.
മനുഷ്യൻ വളരുമ്പോൾ ലിബിഡോ ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു എന്ന് ഫ്രോയിഡ് വാദിച്ചു. ഇതിനെ അഞ്ച് ഘട്ടങ്ങളായി അദ്ദേഹം തിരിച്ചു. ഓറൽ സ്റ്റേജ് (Oral Stage) ആണ് ആദ്യഘട്ടം. ലിബിഡോ വായിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു (മുലകുടി, കടിക്കൽ). ഏനൽ സ്റ്റേജ് (Anal Stage) രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടം ആണ്. വിസർജ്ജനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ ഊർജ്ജം കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. മൂന്നാമത്തെ ഘട്ടമായ ഫാലിക് സ്റ്റേജിൽ (Phallic Stage) ലിബിഡോ ജനനേന്ദ്രിയങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു (ഇവിടെയാണ് ഈഡിപ്പസ് കോംപ്ലക്സ് സംഭവിക്കുന്നത്).
ലേറ്റൻസി സ്റ്റേജ് (Latency Stage) എന്ന നാലാം ഘട്ടത്തിൽ ലിബിഡോ അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട നിലയിലായിരിക്കും; സാമൂഹികവും ബൗദ്ധികവുമായ വളർച്ചയിൽ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു. അവസാനഘട്ടമായ ജെനിറ്റൽ സ്റ്റേജിൽ (Genital Stage) ആരോഗ്യകരമായ ലൈംഗിക താല്പര്യങ്ങളിലേക്കും ബന്ധങ്ങളിലേക്കും ലിബിഡോ വഴിമാറുന്നു.

ഫ്രോയിഡിന്റെ ശിഷ്യനായിരുന്ന കാൾ യുങ്ങ് ലിബിഡോ എന്ന സങ്കൽപ്പത്തെ മറ്റൊരു തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. ലിബിഡോ കേവലം ലൈംഗിക ഊർജ്ജമല്ലെന്നും, അത് പൊതുവായ ‘ജീവചോദന’ (Life Force) ആണെന്നും അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ വളർച്ചയ്ക്കും പുരോഗതിക്കും (Individualization) ആവശ്യമായ ഇന്ധനമാണ് ലിബിഡോ എന്ന് യുങ്ങ് വിശ്വസിച്ചു. യുങ്ങിന്റെ ഉദ്ധരണി ഇങ്ങനെയാണ്. “ലിബിഡോ എന്നത് മാനസിക ഊർജത്തിൻ്റെ പര്യായമാണ്… അത് വിശപ്പിന് വേണ്ടിയോ, പ്രണയത്തിന് വേണ്ടിയോ, അധികാരത്തിന് വേണ്ടിയോ ഉള്ള ആഗ്രഹമാണ്.”— Carl Jung, Symbols of Transformation (1912)

ലിബിഡോ എന്ന ഊർജ്ജത്തെ എങ്ങനെയാണ് നാം ഉപയോഗിക്കുന്നത് എന്നത് പ്രധാനമാണ്. ഫ്രോയിഡ് അവതരിപ്പിച്ച ‘സബ്ലിമേഷൻ’ എന്ന പ്രതിരോധ തന്ത്രം (Defense Mechanism) അനുസരിച്ച്, ലിബിഡോയെ കല, ശാസ്ത്രം, മതം തുടങ്ങിയ സാമൂഹികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട ഉന്നതമായ ലക്ഷ്യങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടാൻ മനുഷ്യന് കഴിയും. ഉദാഹരണത്തിനു, ഒരു ചിത്രകാരൻ തന്റെ തീവ്രമായ വൈകാരിക ഊർജ്ജത്തെ ഒരു മനോഹരമായ പെയിന്റിംഗിലേക്ക് മാറ്റുന്നത് ലിബിഡോയുടെ സബ്ലിമേഷൻ ആണ്.

ബന്ധങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, ഒരാളോടുള്ള തീവ്രമായ പ്രണയവും ആകർഷണവും ലിബിഡോയുടെ പ്രകടനമാണ് എന്ന് പറയാൻ സാധിക്കും . തൊഴിൽമേഖലയിൽ, പുതിയ കാര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള (Creativity) പ്രചോദനവും ജോലിയോടുള്ള ആവേശവും ലിബിഡോയുടെ ഭാഗമായി കാണാം.ഡിപ്രഷൻ (Depression) പോലുള്ള അവസ്ഥകളിൽ ലിബിഡോയുടെ അളവ് കുറയുന്നതായി (Low energy/Loss of interest) കാണപ്പെടുന്നു.

ലിബിഡോ എന്നത് കേവലം ശരീരത്തിന്റെ ആവശ്യമല്ല, മറിച്ച് മനസ്സിന്റെ ചൈതന്യമാണ്. ജീവിതത്തിലെ സങ്കടങ്ങളെയും പ്രതിസന്ധികളെയും അതിജീവിച്ച് മുന്നോട്ട് പോകാൻ നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത് ഈ ‘ജീവചോദന’യാണ്.

സ്വതന്ത്ര സംയോജനം (Free association)

സിഗ്മണ്ട് ഫ്രോയിഡ് വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത മനോവിശ്ലേഷണം അഥവാ സൈക്കോ അനാലിസിസ് (Psychoanalysis) എന്ന ചികിത്സാരീതിയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സാങ്കേതിക വിദ്യയാണ് സ്വതന്ത്ര സംയോജനം അഥവാ ‘ഫ്രീ അസോസിയേഷൻ’ (Free Association). ഒരു വ്യക്തിയുടെ അബോധമനസ്സിൽ (Unconscious Mind) ഒളിഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ചിന്തകളെയും വികാരങ്ങളെയും സംഘർഷങ്ങളെയും പുറത്തുകൊണ്ടുവരാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു മാർഗ്ഗമാണിത്.

ഫ്രോയിഡിന് മുൻപ് ഹിപ്നോസിസ് (Hypnosis) വഴിയാണ് രോഗികളുടെ ഉള്ളിലെ കാര്യങ്ങൾ അറിഞ്ഞിരുന്നത്. എന്നാൽ എല്ലാവരെയും ഹിപ്നോട്ടൈസ് ചെയ്യാൻ കഴിയില്ലെന്നും, ബോധാവസ്ഥയിൽ തന്നെ കാര്യങ്ങൾ പറയുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമെന്നും അദ്ദേഹം കണ്ടെത്തി. അങ്ങനെയാണ് ‘ഫ്രീ അസോസിയേഷൻ’ നിലവിൽ വന്നത്.
ഇവിടെ രോഗി ഒരു സോഫയിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു (The Analytic Couch), വിശകലനം ചെയ്യുന്നയാൾ (Analyst) രോഗിയുടെ കാഴ്ചയിൽ പെടാത്ത വണ്ണം പുറകിലിരിക്കുന്നു. യാതൊരുവിധ മുൻവിധിയോ നിയന്ത്രണമോ ഇല്ലാതെ മനസ്സിൽ വരുന്ന കാര്യങ്ങൾ – അവ എത്ര നിസ്സാരമോ, ലജ്ജാകരമോ, യുക്തിരഹിതമോ ആണെങ്കിൽ പോലും – തുറന്നു പറയാൻ രോഗിയോട് ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

“രോഗിക്ക് അരോചകമായാലും, അപ്രധാനമോ അപ്രസക്തമോ അസംബന്ധമോ ആയി തോന്നിയാലും, തൻ്റെ തലയിൽ വരുന്നതെല്ലാം പറയണമെന്ന് രോഗിയോട് പറയുന്നു.” -Sigmund Freud, Two Encyclopaedia Articles (1923)

ഫ്രീ അസോസിയേഷൻ വഴി തലച്ചോറിന്റെ സ്വാഭാവികമായ പ്രതിരോധത്തെ (Resistance) മറികടക്കാൻ സാധിക്കുമെന്ന് ഫ്രോയിഡ് വിശ്വസിച്ചു. സാധാരണ സംഭാഷണങ്ങളിൽ നമ്മൾ വാക്കുകൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത് ബോധപൂർവ്വമാണ്. എന്നാൽ ഫ്രീ അസോസിയേഷനിൽ നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഇല്ലാത്തതിനാൽ അബോധമനസ്സിലെ ചിന്തകൾ വാക്കുകളായി പുറത്തുവരുന്നു.

പ്രതിരോധവും അതിന്റെ വിശകലനവും (Resistance & Analysis) ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട രണ്ടു കാര്യങ്ങളാണ്. ഫ്രീ അസോസിയേഷൻ നടത്തുമ്പോൾ രോഗി പെട്ടെന്ന് നിശബ്ദനാകുകയോ, വിഷയം മാറ്റുകയോ, തമാശ പറയുകയോ ചെയ്താൽ അതിനെ ‘റെസിസ്റ്റൻസ്’ (Resistance) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ആ ഭാഗത്താണ് രോഗിയുടെ മനസ്സിലെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത് എന്ന് അനലിസ്റ്റ് മനസ്സിലാക്കുന്നു. അതേ പോലെ തന്നെയാണ്
ട്രാൻസ്ഫറൻസ് (Transference) എന്ന ആശയവും. ഈ പ്രക്രിയയ്ക്കിടയിൽ രോഗി തന്റെ ജീവിതത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട വ്യക്തികളോടുള്ള (ഉദാഹരണത്തിന് അച്ഛനോടോ അമ്മയോടോ) വികാരങ്ങൾ അനലിസ്റ്റിലേക്ക് പ്രകടിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങും. ഇത് ചികിത്സയിലെ സുപ്രധാന ഘട്ടമാണ്.

ചികിത്സയിൽ ഇവ നമുക്ക് വളരെ നല്ല രീതിയിൽ പ്രയോജനപ്പെടുത്താൻ സാധിക്കും. ഒരാൾ തന്റെ കുട്ടിക്കാലത്തെക്കുറിച്ച് പറയുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് ഒരു പഴയ കളിപ്പാട്ടത്തെക്കുറിച്ച് ഓർക്കുന്നു, അത് പിന്നീട് അമ്മയുമായുള്ള ദേഷ്യത്തിലേക്ക് വിരൽ ചൂണ്ടുന്നു. ഇവിടെ ഒരു വാക്ക് മറ്റൊരു പ്രധാന ഓർമ്മയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. എഴുത്തുകാർ പലപ്പോഴും ‘ബ്രെയിൻ സ്റ്റോമിംഗ്’ (Brainstorming) ചെയ്യുമ്പോൾ ഈ രീതി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്. മനസ്സിൽ വരുന്ന കാര്യങ്ങൾ എഴുതി വെക്കുന്നതിലൂടെ (Stream of consciousness writing) പുതിയ ആശയങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു.

വ്യാഖ്യാന വിശകലന വിദഗ്ധൻ (interpretation analyst) വെറുമൊരു ശ്രോതാവല്ല. രോഗി പറയുന്ന കാര്യങ്ങളിലെ പാറ്റേണുകൾ (Patterns) അദ്ദേഹം കണ്ടെത്തുന്നു. സ്ലിപ്പുകൾ (Slips of tongue), അതായത്, അറിയാതെ പറഞ്ഞുപോകുന്ന വാക്കുകൾ, ചിഹ്നങ്ങൾ (Symbols), അതായത്, ഉപയോഗിക്കുന്ന വാക്കുകളിലെ പ്രതീകാത്മകത എന്നിവയൊക്കെ ഇതിൽ വിശകലനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

ഫ്രീ അസോസിയേഷൻ എന്നത് സ്വയം തിരിച്ചറിയാനുള്ള ഒരു യാത്രയാണ്. നമ്മുടെ ബോധമനസ്സ് മറച്ചുവെക്കുന്ന സത്യങ്ങൾ അബോധമനസ്സിൽ നിന്നും വെളിച്ചത്ത് കൊണ്ടുവരാൻ ഈ രീതി സഹായിക്കുന്നു. ആധുനിക മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ ഇതിന്റെ രൂപങ്ങൾ മാറിയെങ്കിലും ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വം ഇന്നും പ്രസക്തമാണ്.

ട്രാൻസ്ഫറൻസ് (Transference)

ഒരു വ്യക്തി തന്റെ ജീവിതത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട വ്യക്തികളോട് (ഉദാഹരണത്തിന് മാതാപിതാക്കൾ, പങ്കാളി) വെച്ചുപുലർത്തുന്ന വികാരങ്ങളും മനോഭാവങ്ങളും അറിയാതെ തന്നെ മറ്റൊരാളിലേക്ക് (സാധാരണയായി തെറാപ്പിസ്റ്റിലേക്ക്) വെച്ചുപുലർത്തുന്ന പ്രക്രിയയാണിത്.

സിഗ്മണ്ട് ഫ്രോയിഡ് തന്റെ ചികിത്സാ അനുഭവങ്ങളിലൂടെയാണ് ഈ പ്രതിഭാസം കണ്ടെത്തിയത്. രോഗികൾ പലപ്പോഴും തന്നോട് അകാരണമായി ദേഷ്യപ്പെടുകയോ അല്ലെങ്കിൽ അമിതമായ സ്നേഹം കാണിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് ശ്രദ്ധിച്ച അദ്ദേഹം, അവർ യഥാർത്ഥത്തിൽ തന്നോടല്ല, മറിച്ച് അവരുടെ ഭൂതകാലത്തിലെ ആരോടോ ഉള്ള വികാരങ്ങളാണ് തന്നിലേക്ക് ‘കൈമാറുന്നത്’ (Transfer) എന്ന് മനസ്സിലാക്കി.

” താൻ മറന്നതും അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടതുമായ ഒന്നും രോഗി ഓർക്കുന്നില്ല, പക്ഷേ അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അവൻ അത് ഒരു ഓർമ്മയായിട്ടല്ല, ഒരു പ്രവർത്തനമായി പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു; അവൻ അത് ആവർത്തിക്കുന്നു, തീർച്ചയായും, അവൻ അത് ആവർത്തിക്കുന്നു എന്നറിയാതെ.”-Sigmund Freud, Remembering, Repeating and Working-Through (1914)

ട്രാൻസ്ഫറൻസിന്റെ പല തരങ്ങൾ (Types of Transference) ഉണ്ട്‌. മനഃശാസ്ത്രപരമായി ഇതിനെ പ്രധാനമായും മൂന്നായി തിരിക്കാം.
പോസിറ്റീവ് ട്രാൻസ്ഫറൻസ് (Positive Transference): ഇതിൽ രോഗി തെറാപ്പിസ്റ്റിനോട് സ്നേഹം, വിശ്വാസം, ആരാധന തുടങ്ങിയ നല്ല വികാരങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. ഇത് ചികിത്സയുടെ ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽ സഹായകരമാകാറുണ്ട്.
നെഗറ്റീവ് ട്രാൻസ്ഫറൻസ് (Negative Transference): ഇതിൽ ദേഷ്യം, അവിശ്വാസം, അസൂയ തുടങ്ങിയ വികാരങ്ങൾ തെറാപ്പിസ്റ്റിലേക്ക് പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് പലപ്പോഴും അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട (Repressed) കുട്ടിക്കാലത്തെ സംഘർഷങ്ങളുടെ പുറത്തുവരലാണ്. ഇറോട്ടിസൈസ്ഡ് ട്രാൻസ്ഫറൻസ് (Eroticized Transference): തെറാപ്പിസ്റ്റിനോട് ശാരീരികമോ ലൈംഗികമോ ആയ ആകർഷണം തോന്നുന്ന അവസ്ഥയാണിത്. ഇത് ചികിത്സയിൽ അതീവ ജാഗ്രത വേണ്ട ഘട്ടമാണ്.

കൗണ്ടർ-ട്രാൻസ്ഫറൻസ് (Counter-transference) എന്നത് ഇരുതല മൂർച്ചയുള്ള വാളാണ്. രോഗി വികാരങ്ങൾ തെറാപ്പിസ്റ്റിലേക്ക് കൈമാറുന്നതുപോലെ തന്നെ, തെറാപ്പിസ്റ്റ് തന്റെ വ്യക്തിപരമായ വികാരങ്ങൾ രോഗിയിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുന്നതിനെ ‘കൗണ്ടർ-ട്രാൻസ്ഫറൻസ്’ എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു രോഗി തന്റെ മകനെപ്പോലെയാണെന്ന് തെറാപ്പിസ്റ്റിന് തോന്നുകയും അതനുസരിച്ച് അമിതമായി വാത്സല്യം കാണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ചികിത്സയെ ദോഷകരമായി ബാധിച്ചേക്കാം. അതുകൊണ്ട് തന്നെ തെറാപ്പിസ്റ്റുകൾ സ്വന്തം വികാരങ്ങളെക്കുറിച്ച് ബോധവാന്മാരായിരിക്കണം.

എന്തുകൊണ്ട് ഇത് സംഭവിക്കുന്നു എന്നതിന് ചില സൈദ്ധാന്തിക വിശദീകരണങ്ങൾ ഉണ്ട്‌. നമ്മുടെ മനസ്സ് എപ്പോഴും ഭൂതകാല അനുഭവങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് പുതിയ ബന്ധങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്. സ്കീമ (Schema) എന്നത് നമ്മുടെ മനസ്സിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു മാതൃകയാണിത്. അച്ഛൻ കർക്കശക്കാരനായിരുന്നുവെങ്കിൽ, അധികാരസ്ഥാനത്തുള്ള ഏത് പുരുഷനെയും കാണുമ്പോൾ ആ പഴയ ഭയമോ ദേഷ്യമോ ഉണരുന്നത് ട്രാൻസ്ഫറൻസ് മൂലമാണ്. സ്വന്തം വികാരങ്ങൾ മറ്റൊരാളുടേതാണെന്ന് തെറ്റായി കരുതുന്ന പ്രൊജക്ഷൻ (Projection) എന്ന പ്രതിരോധ തന്ത്രവും (Defense Mechanism) ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ഇതിന് പല ഉദാഹരണങ്ങൾ കാണാൻ സാധിക്കും. ഓഫീസിൽ നിങ്ങളുടെ ബോസ് സംസാരിക്കുന്ന രീതി നിങ്ങളുടെ അച്ഛനെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അച്ഛനോടുള്ള അതേ ദേഷ്യം നിങ്ങളിൽ അറിയാതെ ബോസ്സിനോട് ഉണ്ടാകാം. പ്രണയബന്ധങ്ങളിലും ഇത് കാണാൻ സാധിക്കും. മുൻപത്തെ പങ്കാളി ചതിച്ചതുകൊണ്ട് പുതിയ പങ്കാളിയെ അകാരണമായി സംശയിക്കുന്നത് പഴയ വികാരങ്ങളുടെ ട്രാൻസ്ഫറൻസ് ആണ്. ചികിത്സയിൽ ഒരു തെറാപ്പിസ്റ്റ് നൽകുന്ന നിർദ്ദേശങ്ങൾ കേൾക്കുമ്പോൾ “എന്നെ ഉപദേശിക്കാൻ വരണ്ട” എന്ന് രോഗി ചിന്തിക്കുന്നത് പണ്ട് മാതാപിതാക്കൾ നിയന്ത്രിച്ചതിനോടുള്ള പ്രതികരണമാകാം.

ട്രാൻസ്ഫറൻസ് എന്നത് ചികിത്സയിലെ ഒരു തടസ്സമല്ല, മറിച്ച് അബോധമനസ്സിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കാനുള്ള ഒരു ‘വാതിൽ’ (Tool) ആണ്. തെറാപ്പിസ്റ്റ് ഈ വികാരങ്ങളെ കൃത്യമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നതിലൂടെ രോഗിക്ക് തന്റെ ഭൂതകാല ബന്ധങ്ങളിലെ മുറിവുകൾ തിരിച്ചറിയാനും അവ മാറ്റിയെടുക്കാനും സാധിക്കുന്നു.

പ്രതിരോധം (Resistance)

മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് മനഃശാസ്ത്ര ചികിത്സയ്ക്കിടയിൽ (Therapy) തന്റെ അബോധമനസ്സിലെ (Unconscious) വേദനിപ്പിക്കുന്നതോ ഭയപ്പെടുത്തുന്നതോ ആയ ചിന്തകൾ പുറത്തുവരുന്നത് തടയാൻ ഒരു വ്യക്തി അറിയാതെ നടത്തുന്ന ശ്രമങ്ങളെയാണ് പ്രതിരോധം (Resistance) എന്നത് കൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

സിഗ്മണ്ട് ഫ്രോയിഡ് (Sigmund Freud) ആണ് ഈ ആശയത്തിന്റെ ഉപജ്ഞാതാവ്. ചികിത്സയിൽ രോഗി രോഗമുക്തി ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അവരുടെ മനസ്സിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാറ്റത്തെ ഭയപ്പെടുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം കണ്ടെത്തി. അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട (Repressed) ഓർമ്മകൾ ബോധമനസ്സിലേക്ക് വരുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന അസ്വസ്ഥത ഒഴിവാക്കാനുള്ള മനസ്സിന്റെ ഒരു ‘സുരക്ഷാ കവചമാണ്’ റെസിസ്റ്റൻസ്.

“അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട വസ്തുക്കളെ ബോധത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിൻ്റെ ദുരിതം ഒഴിവാക്കാൻ രോഗി ഉപയോഗിക്കുന്ന പ്രതിരോധ സംവിധാനങ്ങളുടെ പ്രകടനമാണ് പ്രതിരോധം.”-Sigmund Freud, Introductory Lectures on Psychoanalysis (1917)

ഫ്രോയിഡിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, എവിടെയാണോ രോഗിക്ക് പ്രതിരോധം അനുഭവപ്പെടുന്നത്, അവിടെയാണ് അവരുടെ മാനസിക സംഘർഷങ്ങളുടെ (Conflicts) കാതൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.

റെസിസ്റ്റൻസിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ (Manifestations) കാണാൻ സാധിക്കും.
ചികിത്സയ്ക്കിടയിൽ റെസിസ്റ്റൻസ് പല രീതിയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം.
നിശബ്ദത (Silence) അതിലൊന്നാണ്. ഫ്രീ അസോസിയേഷൻ (Free Association) നടത്തുമ്പോൾ പറയാൻ ഒന്നുമില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ് നിശബ്ദനാകുക. വിഷയം മാറ്റുക (Topic Evasion) മറ്റൊരു രീതിയാണ്. പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യങ്ങൾ സംസാരിക്കേണ്ടി വരുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് നിസ്സാരമായ കാര്യങ്ങളിലേക്ക് സംസാരം മാറ്റുന്നു.
വൈകി വരികയോ വരാതിരിക്കുകയോ ചെയ്യുക (Avoidance) ആണ് മറ്റൊരു രീതി. സെഷനുകൾക്ക് കൃത്യസമയത്ത് എത്താതിരിക്കുക അല്ലെങ്കിൽ കാരണങ്ങളില്ലാതെ ഒഴിവാക്കുക.
ബൗദ്ധികവൽക്കരണം (Intellectualization) എന്ന രീതിയിൽ, വികാരങ്ങളെക്കുറിച്ച് പറയുന്നതിന് പകരം ആ വിഷയത്തെക്കുറിച്ച് വലിയ സിദ്ധാന്തങ്ങളും യുക്തികളും സംസാരിക്കുന്നു. തമാശകൾ (Joking) മറ്റൊരു രീതിയാണ്. ഗൗരവകരമായ കാര്യങ്ങൾ വരുമ്പോൾ തമാശ പറഞ്ഞ് അതിനെ ലഘൂകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

എന്തുകൊണ്ട് ഇത് സംഭവിക്കുന്നു എന്നതിന് സൈദ്ധാന്തിക വിശകലനങ്ങൾ ഉണ്ട്‌. നമ്മുടെ മനസ്സ് വേദനയിൽ നിന്നും ആഘാതങ്ങളിൽ (Trauma) നിന്നും നമ്മെ സംരക്ഷിക്കാൻ എപ്പോഴും ശ്രമിക്കുന്നുണ്ട്.
ഈഗോ ഡിഫൻസ് (Ego Defense) അങ്ങനെ ഒരു മാർഗമാണ്. അബോധമനസ്സിലെ സത്യങ്ങൾ പുറത്തുവരുന്നത് വ്യക്തിയുടെ നിലവിലുള്ള മാനസിക സന്തുലിതാവസ്ഥയെ (Equilibrium) തകർക്കുമെന്ന് ഈഗോ ഭയപ്പെടുന്നു. ഇതിനെ പ്രതിരോധിക്കാനാണ് റെസിസ്റ്റൻസ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.
രണ്ടാംഘട്ട ലാഭം (Secondary Gain) എന്നതിന് വേണ്ടിയും നമ്മൾ പ്രതിരോധത്തിന് ശ്രമിക്കാം. ചിലപ്പോൾ രോഗാവസ്ഥയിൽ തുടരുന്നത് വ്യക്തിക്ക് ചില ഗുണങ്ങൾ (മറ്റുള്ളവരുടെ ശ്രദ്ധ, ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഒഴിവാക്കൽ) നൽകുന്നുണ്ടാകാം. ഇത് മാറുന്നതിനോട് മനസ്സ് റെസിസ്റ്റൻസ് കാണിക്കും.

റെസിസ്റ്റൻസിനെ പല രീതിയിൽ നേരിടാം. ചികിത്സയിൽ റെസിസ്റ്റൻസ് എന്നത് ഒരു പരാജയമല്ല, മറിച്ച് വിജയത്തിലേക്കുള്ള ഒരു സൂചനയാണ്. തിരിച്ചറിയലിലൂടെ (identification) തെറാപ്പിസ്റ്റ് രോഗിക്ക് റെസിസ്റ്റൻസ് ഉണ്ടെന്ന് സ്നേഹപൂർവ്വം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. വിശകലനം മറ്റൊരു രീതിയാണ്. എന്തുകൊണ്ടാണ് ആ പ്രത്യേക വിഷയം സംസാരിക്കാൻ രോഗി മടിക്കുന്നത് എന്ന് ഇരുവരും ചേർന്ന് വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനെയാണ് ‘വർക്കിംഗ് ത്രൂ’ (Working Through) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.

“പ്രതിരോധം പൂട്ടിയ വാതിൽ പോലെയാണ്; തെറാപ്പിസ്റ്റ് അത് തകർക്കുന്നില്ല, പക്ഷേ അത് തുറക്കുന്നതിനുള്ള താക്കോൽ കണ്ടെത്താൻ രോഗിയെ സഹായിക്കുന്നു.”

പല പ്രായോഗിക ഉദാഹരണങ്ങൾ ഇതിനു കാണാം. ജീവിതത്തിൽ വലിയൊരു പ്രശ്നത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ ആരെങ്കിലും നല്ലൊരു നിർദ്ദേശം നൽകിയാൽ, “അതൊന്നും നടപ്പുള്ള കാര്യമല്ല” എന്ന് പറഞ്ഞ് തള്ളിക്കളയുന്നത് ഒരു തരം റെസിസ്റ്റൻസ് ആണ്. സ്വന്തം തെറ്റുകൾ ആരെങ്കിലും ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് ദേഷ്യം വരുന്നത് ആ സത്യത്തെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ മനസ്സ് കാണിക്കുന്ന റെസിസ്റ്റൻസ് മൂലമാണ്.

റെസിസ്റ്റൻസ് എന്നത് മാറ്റത്തിനോടുള്ള ഭയമാണ്. നമ്മുടെ പഴയ ശീലങ്ങളും ചിന്താഗതികളും വിട്ടുപോകാൻ മനസ്സ് കാണിക്കുന്ന മടിയാണിത്. ഈ പ്രതിരോധത്തെ മറികടക്കുമ്പോഴാണ് യഥാർത്ഥ മാനസിക വളർച്ചയും സൗഖ്യവും (Healing) ഉണ്ടാകുന്നത്.