ഗാഥാസപ്തശതി എന്ന പ്രാചീന കൃതിയെ സാമാന്യമായി പരിചയപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമമാണ് ഈ പ്രബന്ധം.

ഉത്ഭവവും പശ്ചാത്തലവും

പ്രാചീന ഭാരതീയ സാഹിത്യചരിത്രത്തിൽ ജനകീയ സംസ്കാരത്തിന്റെയും മണ്ണിൽ വേരൂന്നിയ പ്രണയഭാവങ്ങളുടെയും ഏറ്റവും മനോഹരമായ ആവിഷ്കാരമാണ് മഹാരാഷ്ട്രീ പ്രാകൃത ഭാഷയിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ‘ഗാഥാസപ്തശതി’ (ഗാഹാ സത്തസഈ). ഏകദേശം രണ്ടായിരം വർഷങ്ങൾക്കു മുൻപ്, അതായത് ക്രിസ്തുവർഷം ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ദക്ഷിണഭാരതം ഭരിച്ചിരുന്ന ശാതവാഹന രാജവംശത്തിലെ ഹാലൻ എന്ന രാജാവാണ് ഈ കൃതി സമാഹരിച്ചത്. കേവലം ഒരു രാജാവ് എന്നതിലുപരി സാഹിത്യകാരന്മാരുടെയും കവികളുടെയും വലിയൊരു പ്രോത്സാഹകനായിരുന്നു ഹാലൻ. ഒരു കോടിയോളം വരുന്ന ഗ്രാമീണ ഗാഥകളിൽ നിന്ന് ഏറ്റവും സുന്ദരവും കാവ്യാത്മകവുമായ എഴുന്നൂറ് ഗാഥകൾ തിരഞ്ഞെടുത്ത് ഹാലൻ ക്രമപ്പെടുത്തിയതാണ് ഈ മഹാസമാഹാരം എന്ന് ഇതിലെ പ്രസ്താവനകളിൽ നിന്ന് വ്യക്തമാകുന്നുണ്ട്.

ഈ കാവ്യസമാഹാരത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ച് രസകരമായ ഒരു ഐതിഹ്യം പിൽക്കാല വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. സംസ്കൃത ഭാഷയിൽ അത്ര നിപുണനല്ലാതിരുന്ന ഹാലരാജാവ് തന്റെ പത്രാണിയായ ചന്ദ്രലേഖയുമൊത്ത് ജലക്രീഡയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ, രാജ്ഞി അവനുമേൽ വെള്ളം കോരി ഒഴിക്കുന്നതിനെ തടഞ്ഞുകൊണ്ട് സംസ്കൃതത്തിൽ അപേക്ഷിക്കുകയുണ്ടായി. രാജ്ഞി ഉപയോഗിച്ച “മാ ഉദകൈഃ പരിതാഡയ മാം” (എന്നിലേക്ക് വെള്ളം തെറിപ്പിക്കരുതേ) എന്ന പ്രയോഗം സന്ധി ചേരുമ്പോൾ “മോദകൈഃ പരിതാഡയ മാം” (മോദകം കൊണ്ട് എന്നെ എറിയൂ) എന്ന് കേൾക്കാനിടയായ രാജാവ് ഉടൻ തന്നെ രാജ്ഞിയുടെ മുന്നിൽ മധുരപലഹാരമായ മോദകം കൊണ്ടുവന്നു ഹാജരാക്കി. അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളുടെയും പണ്ഡിതരുടെയും പരിഹാസത്തിന് പാത്രമായ രാജാവ് ഇതിൽ മനംനൊന്ത് സരസ്വതീദേവിയെ തപസ്സു ചെയ്യുകയും, തന്റെ പ്രജകളെല്ലാം സുശിക്ഷിതരും കവികളുമായി മാറട്ടെ എന്ന വരം വാങ്ങുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് സാമ്രാജ്യത്തിലുടനീളം കവിതകളെഴുതാൻ രാജാവ് ആഹ്വാനം ചെയ്യുകയും സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു കോടി കവിതകളിൽ നിന്ന് ഏറ്റവും മനോഹരമായ എഴുന്നൂറ് കവിതകൾ സ്വയം തിരഞ്ഞെടുത്ത് സമാഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. സംസ്കൃത മാഹാത്മ്യം പറയുന്ന ഈ ഐതിഹ്യം മാറ്റിനിർത്താം. എന്നാൽ അന്നത്തെ സാധാരണക്കാരുടെ കലാവാസനയെ ഉത്തേജിപ്പിക്കാനും അവർക്ക് രാജകീയമായ പ്രോത്സാഹനവും പ്രതിഫലവും നൽകാനും ഹാലൻ നടത്തിയ ഈ സാഹിത്യ സംരംഭം ലോകചരിത്രത്തിൽ തന്നെ സമാനതകളില്ലാത്ത ഒന്നാണ്. അത് രാജകീയ കർത്തൃത്വത്തിന് ജനകർതൃത്വത്തെയും സ്ത്രൈണ കർതൃത്വത്തെയും മുന്നോട്ട് വയ്ക്കുന്നു. രാജാവിനെ വെല്ലുന്ന രാജ്ഞിയുടെ സംസ്കൃത പാണ്ഡിത്യം എന്ന കഥ ഈ സമാഹാരത്തിലെ പലകവിതകളുടെയും സ്ത്രീ കർതൃത്വത്തിൻ്റെ പ്രച്ഛന്നാവതരണം ആയിരിക്കാം.

കാവ്യശൈലിയും പ്രാകൃത ഭാഷാസൗന്ദര്യവും

സംസ്കൃത ഭാഷയിലെ അമിതമായ വ്യാകരണ നിയമങ്ങളിൽ നിന്നും കർക്കശ ശൈലികളിൽ നിന്നും വിട്ടുമാറി തികച്ചും മധുരവും ലളിതവുമായ ജനകീയ പ്രയോഗങ്ങളിലാണ് മഹാരാഷ്ട്രീ പ്രാകൃതത്തിൽ ഈ ഗാഥകൾ രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. ഉത്തരേന്ത്യയിലെ ബ്രജ് ഭാഷ പോലെ മൃദുവായ ശബ്ദവിന്യാസങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണ് പ്രാകൃതം. സംസ്കൃതത്തിന്റെ കാഠിന്യമില്ലാത്തതിനാൽ പ്രണയവും വിരഹവും പോലുള്ള ശൃംഗാരഭാവങ്ങൾ ആവിഷ്കരിക്കാൻ ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ മാധ്യമമായി ഇത് മാറി. ‘കാവ്യാദർശം’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ മഹാകവി ദണ്ഡി “മഹാരാഷ്ട്രാശ്രയാ ഭാഷാ പ്രകൃഷ്ടം പ്രാകൃതം വിദുഃ” എന്ന് രേഖപ്പെടുത്തിയത് ഈ ഭാഷാസൗന്ദര്യത്തെ മുൻനിർത്തിയാണ്.

ഈ കൃതിയിലെ പദ്യങ്ങളെല്ലാം തന്നെ ‘ഗാഥ’ അഥവാ സംസ്കൃതത്തിലെ ‘ആര്യ’ എന്ന മാത്ര വൃത്തത്തിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. അക്ഷരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിനപ്പുറം മാത്രകളുടെ ക്രമീകരണത്തിനാണ് ഇതിൽ പ്രാധാന്യമുള്ളത്. ലളിതവും അതേസമയം അലങ്കാരസമ്പുഷ്ടവുമായ ഈ ഗാഥാഘടനയെ ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മഹാകവി ബാണഭട്ടൻ തന്റെ ‘ഹർഷചരിത’ത്തിൽ അത്യാദരവോടെ പുകഴ്ത്തുന്നുണ്ട്. പ്രകൃതിദത്തമായ രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ നിധിപോലെ കവികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് ഉറവെടുത്ത കാവ്യരത്നങ്ങളാണ് ഹാലൻ സമാഹരിച്ചതെന്നും, രാജാവിന്റെ ഭൗതികഖജനാവ് നശിച്ചാലും ഈ അക്ഷരഖജനാവ് യുഗാന്തരങ്ങളോളം നിലനിൽക്കുമെന്നും ബാണഭട്ടൻ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.

എസ്. എ. ജോഗ്ലേക്കറുടെ നിരീക്ഷണങ്ങൾ

മറാഠി ഗവേഷകനായ എസ്. എ. ജോഗ്ലേക്കർ ഗാഥാസപ്തശതിയിലെ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ പശ്ചാത്തലങ്ങളെക്കുറിച്ച് ആഴത്തിലുള്ള പഠനങ്ങൾ നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. അന്നത്തെ സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ ജീവിതരീതികളെയും വിശ്വാസങ്ങളെയും തിരിച്ചറിയാൻ ഈ കൃതി ഒരു വലിയ ചരിത്രരേഖയായി വർത്തിക്കുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കുന്നു.ഗാഥകളിൽ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന നദികളും പർവ്വതങ്ങളും വനങ്ങളും പ്രാചീന ദക്ഷിണപഥത്തിന്റെ (പ്രത്യേകിച്ച് ഇന്നത്തെ മഹാരാഷ്ട്ര, കർണാടക മേഖലകളുടെ) വ്യക്തമായ ചിത്രം തരുന്നു. ശാതവാഹന സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായ പൈഠൻ നഗരം നിലകൊണ്ടിരുന്ന ഗോദാവരി (ഗോലാ/ഗോല) നദിയെക്കുറിച്ചുള്ള വർണ്ണനകൾ ഇതിൽ ധാരാളമുണ്ട്. ഗോദാവരീതീരത്തെ കുറ്റിക്കാടുകളും മണൽത്തിട്ടകളും പ്രണയികളുടെ പ്രധാന സംഗമവേദികളായിരുന്നു. കൂടാതെ നർമ്മദ, താപി എന്നീ നദികളും വിന്ധ്യപർവ്വതം, സഹ്യാദ്രിയുടെ ഭാഗമായ മലയപർവ്വതം എന്നിവയും ഗാഥകളിൽ ബിംബങ്ങളായി കടന്നുവരുന്നുണ്ട്.അശോകം, മാവ്, കടമ്പ്, കടുനിമ്പ്, പളശ്, ചന്ദനം, മധൂകം (ഇല്ലിപ്പ) തുടങ്ങിയ വൃക്ഷങ്ങൾ ഗ്രാമീണ ജീവിതവുമായി ഇഴചേർന്നു നിൽക്കുന്നു. നദിയിലൂടെ ഒഴുകിപ്പോകുന്ന കടമ്പുമരച്ചില്ലയിൽ വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിയും പൊന്തിയും കിടക്കുന്ന വണ്ടിനെക്കുറിച്ചുള്ള വർണ്ണന പ്രകൃതിനിരീക്ഷണത്തിന്റെ മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. പക്ഷിമൃഗാദികളായ കാക്ക, തത്ത, മയിൽ, കുയിൽ, പശു, കാള, ആന, സിംഹം, അട്ട എന്നിവയെല്ലാം ഈ ഗ്രാമീണ കവിതകളിൽ കഥാപാത്രങ്ങളായി മാറുന്നു. ചളിയിൽ പൂണ്ടുപോയ പശുവിനെപ്പോലെ കാമുകിയുടെ അവയവങ്ങളിൽ തങ്ങിനിൽക്കുന്ന കാമുകന്റെ ദൃഷ്ടിയെ ഉപമിക്കുന്ന ശ്ലോകം ഇതിന് തെളിവാണ്.പുല്ലുമേഞ്ഞ മേൽക്കൂരകളുള്ള വീടുകൾ, അവയിലെ ഉമ്മറപ്പടികൾ (അലിന്ദകം), കിടപ്പറകൾ (അന്തേപുരം), കന്നുകാലിത്തൊഴുത്തുകൾ എന്നിവ ഗ്രാമീണ വാസ്തുവിദ്യയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കളിമൺ പാത്രങ്ങളും സ്ഫടികച്ചഷകങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചിരുന്നതായി കാണാം. കുങ്കുമവും സിന്ദൂരവും അണിയുന്ന രീതിയും, സ്ത്രീകൾക്ക് മധുരമുള്ള മദ്യം നൽകി പുരുഷന്മാർ വീര്യമുള്ള കടുപ്പമേറിയ മദ്യങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ശീലവും ഇതിലുണ്ട്. ദാരിദ്ര്യത്തിലും അന്തസ്സ് കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന കുലവധുക്കളും, ഭർത്താവ് യാത്രപോയ ദിവസങ്ങൾ ചുമരുകളിൽ വരച്ചുവെച്ച് എണ്ണുന്ന വിരഹിണികളും അന്നത്തെ സ്ത്രീകളുടെ അവസ്ഥയെ എടുത്തുപറയുന്നു.

താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന പട്ടിക ഗാഥാസപ്തശതിയിലൂടെ വെളിപ്പെടുന്ന സാമൂഹിക ജീവിതത്തിന്റെ വിവിധ ഘടകങ്ങളെ തരംതിരിച്ചു കാണിക്കുന്നു: