ഡോ. മിനി.എസ്.
Published: 10 January 2026 കവര്സ്റ്റോറി
ഇന്ത്യന് ഭാഷാചിന്തകള്ക്ക് ഒരു ആമുഖം
ഭാരതീയ വിജ്ഞാന പാരമ്പര്യത്തില് ഭാഷ എന്നത് കേവലം ആശയവിനിമയത്തിനുള്ള ഒരു മാധ്യമം മാത്രമല്ല, മറിച്ച് അറിവിന്റെയും അസ്തിത്വത്തിന്റെയും ആധാരശിലയാണ്. പുരാതന കാലം മുതല്ക്കേ ഇന്ത്യന് ദാര്ശനികരും വ്യാകരണ പണ്ഡിതന്മാരും ഭാഷയുടെ ഘടനയെയും അതിന്റെ അര്ത്ഥതതലങ്ങളെയും കുറിച്ച് അതിസൂക്ഷ്മമായ നിരീക്ഷണങ്ങള് നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ പഠനങ്ങള് കേവലം വ്യാകരണ നിയമങ്ങളില് ഒതുങ്ങിനില്ക്കാതെ, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഉത്ഭവം, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ അവസ്ഥകള്, വാക്കും പൊരുളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം തുടങ്ങിയ ഗഹനമായ ദാര്ശനിക തലങ്ങളിലേക്ക് പടര്ന്നു പന്തലിച്ചു കിടക്കുന്നു. ഇന്ത്യന് ഭാഷാ ചിന്തയുടെ ചരിത്രവും വികാസവും വിവിധ തത്ത്വചിന്താ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തില് പരിശോധിക്കുന്നത് ആധുനിക ഭാഷാശാസ്ത്രത്തിന്റെ പോലും വേരുകള് കണ്ടെത്താന് സഹായിക്കും.
ആമുഖം
ഇന്ത്യന് വൈജ്ഞാനിക ചരിത്രത്തില് ഭാഷാ പഠനം അഥവാ വ്യാകരണം എന്നത് ‘വേദാംഗങ്ങളില്’ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഒന്നായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ പരിശുദ്ധി നിലനിര്ത്താനും അവയുടെ ശരിയായ ഉച്ചാരണം ഉറപ്പുവരുത്താനുമുള്ള ശ്രമങ്ങളില് നിന്നാണ് ഭാരതീയ വ്യവസ്ഥാപിതഭാഷാചിന്തകള് ആരംഭിക്കുന്നത് എന്ന് പൊതുവെ പറയാം. പാശ്ചാത്യ ചിന്താഗതിയില് ഭാഷ പലപ്പോഴും എഴുത്തുവിദ്യയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് ചര്ച്ച ചെയ്യപ്പെടാറുള്ളതെങ്കില്, ഭാരതീയ പാരമ്പര്യത്തില് ഭാഷ എന്നാല് പ്രാഥമികമായി ‘വാക്ക്’ അഥവാ സംസാരമാണ്. ‘ഭാഷാ’, ‘വാക്’, ‘വാണി’ എന്നീ പദങ്ങളെല്ലാം ശബ്ദത്തിന്റെ പ്രാധാന്യത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.
ഇന്ത്യന് ഭാഷാ ചിന്തയുടെ വികാസത്തെ പ്രധാനമായും നാല് ഘട്ടങ്ങളായി തിരിക്കാം. വേദകാലത്തെ പ്രാതിശാഖ്യങ്ങള്, യാസ്കന്റെ നിരുക്തം, പാണിനിയുടെ അഷ്ടാധ്യായിയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള വ്യാകരണ പാരമ്പര്യം, തുടര്ന്ന് വിവിധ ദര്ശനങ്ങള് (ന്യായ, മീമാംസ, ബുദ്ധ, ജൈന ദര്ശനങ്ങള്) മുന്നോട്ടുവെച്ച അര്ത്ഥ സിദ്ധാന്തങ്ങള് എന്നിവയാണവ. ഈ പഠനങ്ങള് കേവലം വിവരണാത്മകമല്ല, മറിച്ച് ഭാഷയെ ഒരു ജ്ഞാനശാസ്ത്രമായി (Epistemology) സമീപിക്കുന്നവയാണ്. വാക്കുകള് വസ്തുക്കളെയാണോ അതോ സാമാന്യ ആശയങ്ങളെയാണോ (Universals) പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത് എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചര്ച്ചകള് ഇന്നും ഭാഷാശാസ്ത്രത്തില് പ്രസക്തമാണ്.
കാലഘട്ടം/വിഭാഗം | പ്രമുഖ പണ്ഡിതന്മാർ/കൃതികൾ | പ്രധാന ശ്രദ്ധാകേന്ദ്രം |
വേദകാലം (പ്രാതിശാഖ്യങ്ങൾ) | ശൗനകൻ, കാത്യായനൻ സ്വരശാസ്ത്രം | ഉച്ചാരണ ശുദ്ധി |
നിരുക്ത കാലം | യാസ്കൻ | പദോത്പത്തി (Etymology) |
വ്യാകരണ ത്രിമൂർത്തികൾ | പാണിനി, കാത്യായനൻ, പതഞ്ജലി | വ്യാകരണ നിയമങ്ങൾ, രൂപഘടന |
ഭാഷാ ദർശനം | ഭർതൃഹരി (വാക്യപദീയ) | സ്ഫോട സിദ്ധാന്തം, ശബ്ദബ്രഹ്മം |
ദർശന സംവാദങ്ങൾ | കുമാരില ഭട്ടൻ, പ്രഭാകരൻ, ദിഗ്നാഗൻ | അർത്ഥ ബോധം (Semantics) |
ഇന്ത്യന് ഭാഷാ ചിന്തകള്
ഇന്ത്യന് ഭാഷാ ചിന്തയുടെ അടിത്തറ പാകിയത് വേദകാലത്തെ വൈജ്ഞാനിക അന്വേഷണങ്ങളാണ്. മന്ത്രങ്ങള് തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറപ്പെടുമ്പോള് അവയുടെ സ്വരസ്ഥാനങ്ങളിലും ഉച്ചാരണത്തിലും മാറ്റം വരാതിരിക്കാന് പുരാതന പണ്ഡിതന്മാര് അതീവ ജാഗ്രത പുലര്ത്തിയിരുന്നു. ഈ ജാഗ്രതയില് നിന്നാണ് സ്വരശാസ്ത്രവും (Phonetics) വ്യാകരണവും രൂപപ്പെടുന്നത്.
പ്രാതിശാഖ്യങ്ങളും ശിക്ഷയും
വേദപാഠശാലകളില് ഓരോ വേദശാഖയ്ക്കും പ്രത്യേകമായി തയ്യാറാക്കിയ ഉച്ചാരണ സഹായികളാണ് പ്രാതിശാഖ്യങ്ങള്. ഇവയെ ‘പാര്ഷദങ്ങള്’ എന്നും വിളിക്കാറുണ്ട്. ഓരോ വേദത്തിനും അതിന്റേതായ പ്രാതിശാഖ്യങ്ങള് നിലവിലുണ്ട്. ഇവയില് അക്ഷരങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം, വര്ണ്ണങ്ങളുടെ സന്ധി ചേരല്, ഉച്ചാരണ സമയം (മാത്ര) എന്നിവയെക്കുറിച്ച് വിശദമായ പ്രതിപാദ്യങ്ങളുണ്ട്.
പ്രാതിശാഖ്യങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം അവ കേവലം മതപരമായ ഗ്രന്ഥങ്ങളല്ല എന്നതിലാണ്; മറിച്ച് അവ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായ സ്വരശാസ്ത്ര ഗ്രന്ഥങ്ങളാണ്. ഋഗ്വേദ പ്രാതിശാഖ്യം ശൗനക മഹര്ഷിയുടേതായി കരുതപ്പെടുന്നു. ശുക്ല യജുര്വേദത്തിന് കാത്യായനന്റെ വാജസനേയി പ്രാതിശാഖ്യവും കൃഷ്ണ യജുര്വേദത്തിന് തൈത്തിരീയ പ്രാതിശാഖ്യവും നിലവിലുണ്ട്. അക്ഷരങ്ങളുടെ വര്ഗ്ഗീകരണം (കവര്ഗ്ഗം, ചവര്ഗ്ഗം തുടങ്ങിയവ) ഈ കാലഘട്ടത്തില് തന്നെ ശാസ്ത്രീയമായി ചിട്ടപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിരുന്നു.
പ്രാതിശാഖ്യങ്ങള് മന്ത്രങ്ങളിലെ ഓരോ പദവും വേര്തിരിച്ചു പഠിക്കുന്ന ‘പദപാഠം’ രീതിയും അവ ചേര്ത്ത് വായിക്കുന്ന ‘സംഹിതാപാഠം’ രീതിയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങള് വിശദീകരിക്കുന്നു. പദങ്ങള് തമ്മില് ചേരുമ്പോള് സംഭവിക്കുന്ന സ്വരവ്യതിയാനങ്ങളെ ‘സന്ധി’ എന്ന പേരില് കൃത്യമായി നിര്വചിക്കാന് ഈ ഗ്രന്ഥങ്ങള്ക്ക് സാധിച്ചു. ഇത് ഭാഷാ പഠനത്തില് വിശകലനാത്മകമായ ഒരു സമീപനത്തിന് തുടക്കം കുറിച്ചു. യാസ്കന്റെ നിരുക്തം ഭാഷാശാസ്ത്രത്തിലെ പദോത്പത്തി ശാസ്ത്രത്തിന്റെ (Etymology) പിതാവായി യാസ്കനെ കണക്കാക്കാം. ക്രിസ്തുവിന് മുമ്പ് അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിനോടടുത്ത് ജീവിച്ചിരുന്ന അദ്ദേഹം ‘നിരുക്തം’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിലൂടെ പദങ്ങളുടെ അര്ത്ഥം അവയുടെ ധാതുക്കളില് (Verb roots) നിന്ന് എങ്ങനെ വരുന്നു എന്ന് വിശദീകരിച്ചു. ‘സര്വ്വാണി നാമാനി ധാതുജാനി’ (എല്ലാ നാമപദങ്ങളും ധാതുക്കളില് നിന്ന് ഉണ്ടായവയാണ്) എന്നതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സിദ്ധാന്തം.
യാസ്കന് പദങ്ങളെ നാലായി തരംതിരിച്ചു:
1. നാമം (Nouns): വസ്തുക്കളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.
2. ആഖ്യാതം (Verbs): ക്രിയയെ അഥവാ പ്രക്രിയയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.
3. ഉപസര്ഗ്ഗം (Prepositions): നാമങ്ങളുടെയോ ക്രിയകളുടെയോ അര്ത്ഥത്തെ പരിഷ്കരിക്കുന്നത്.
4. നിപാതം (Particles): വാചകങ്ങളില് അര്ത്ഥ വ്യത്യാസം വരുത്തുന്ന ചെറുകഷണങ്ങള്.
വാക്കുകള്ക്ക് അര്ത്ഥം ലഭിക്കുന്നത് സന്ദര്ഭത്തിനനുസരിച്ചാണെന്നും (Prakarana) അദ്ദേഹം നിരീക്ഷിച്ചു. അര്ത്ഥമറിയാതെ വേദങ്ങള് മനഃപാഠമാക്കുന്നവര് വിറക് ചുമക്കുന്ന തൂണ് പോലെയാണെന്ന് അദ്ദേഹം പരിഹസിച്ചിരുന്നു, ഇത് ഭാഷാ പഠനത്തില് അര്ത്ഥത്തിന് നല്കപ്പെട്ട മുന്ഗണനയെ കാണിക്കുന്നു.
പാണിനീയ പാരമ്പര്യം: അഷ്ടാധ്യായി ഇന്ത്യന് ഭാഷാ ചിന്തയിലെ ഏറ്റവും ഉജ്ജ്വലമായ അധ്യായമാണ് പാണിനിയുടെ ‘അഷ്ടാധ്യായി’. എട്ട് അധ്യായങ്ങളിലായി വിന്യസിച്ചിരിക്കുന്ന ഏകദേശം നാലായിരത്തോളം സൂത്രങ്ങളിലൂടെ പാണിനി സംസ്കൃത ഭാഷയെ പൂര്ണ്ണമായും നിയമബദ്ധമാക്കി. പാണിനിയുടെ വ്യാകരണം കേവലം ഒരു വിവരണാത്മക ഗ്രന്ഥമല്ല, മറിച്ച് അതൊരു ‘ജനറേറ്റീവ് മെഷീന്’ ആണ്. അതായത്, കുറഞ്ഞ നിയമങ്ങള് ഉപയോഗിച്ച് അനന്തമായ വാചകങ്ങള് നിര്മ്മിക്കാനുള്ള ഒരു പ്രോഗ്രാം പോലെയാണത്.
പാണിനിയുടെ നിയമസംഹിത ആധുനിക കമ്പ്യൂട്ടര് ശാസ്ത്രത്തിലെ അല്ഗോരിതങ്ങളുമായി വലിയ സാമ്യം പുലര്ത്തുന്നു. ‘മെറ്റാ-റൂള്സ്’ (Paribhasha), ‘റിക്കര്ഷന്’ (Recursion), ‘അനുവൃത്തി’ (Carry-over mechanism) തുടങ്ങിയ സാങ്കേതിക വിദ്യകള് അദ്ദേഹം ഉപയോഗിച്ചു. പാണിനിയുടെ ശൈലിയിലെ ലാഘവം (Brevity) എത്രത്തോളമെന്നാല്, ഒരു മാത്ര കുറയ്ക്കാന് സാധിച്ചാല് ഒരു പുത്രന് ജനിച്ച സന്തോഷമാണ് വ്യാകരണ പണ്ഡിതര്ക്ക് ഉണ്ടായിരുന്നത്.
പാണിനിയോടൊപ്പം കാത്യായനന്, പതഞ്ജലി എന്നിവരെയും ചേര്ത്ത് ‘മുനിത്രയം’ എന്ന് വിളിക്കുന്നു. കാത്യായനന് പാണിനിയുടെ സൂത്രങ്ങളില് കാലാനുസൃതമായ മാറ്റങ്ങള് നിര്ദ്ദേശിച്ചു (വാര്ത്തികങ്ങള്). പതഞ്ജലി തന്റെ ‘മഹാഭാഷ്യ’ത്തിലൂടെ ഈ നിയമങ്ങളെ ദാര്ശനികമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും സംവാദങ്ങളിലൂടെ ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഭാഷയുടെ നിത്യതയെക്കുറിച്ചും പദങ്ങളുടെ അര്ത്ഥത്തെക്കുറിച്ചുമുള്ള പല പ്രധാന ചര്ച്ചകളും മഹാഭാഷ്യത്തില് കാണാം.
പണ്ഡിതൻ | കൃതി | സംഭാവന |
പാണിനി | അഷ്ടാധ്യായി | വ്യാകരണ സൂത്രങ്ങൾ, ജനറേറ്റീവ് മോഡൽ |
കാത്യായനൻ | വാർത്തികം | പാണിനീയ സൂത്രങ്ങളുടെ പരിഷ്കരണം |
പതഞ്ജലി | മഹാഭാഷ്യം | വ്യാകരണ ദർശനം, പദാർത്ഥ ചിന്ത |
വിവിധ തത്ത്വചിന്താ പ്രസ്ഥാനങ്ങള്
ഇന്ത്യന് തത്ത്വചിന്താ പ്രസ്ഥാനങ്ങളെ അവ വേദങ്ങളുടെ ആധികാരികത അംഗീകരിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ‘ആസ്തികം’ എന്നും ‘നാസ്തികം’ എന്നും രണ്ടായി തിരിക്കാം. ഈ ഓരോ പ്രസ്ഥാനവും ഭാഷയെയും അറിവിനെയും കുറിച്ച് വ്യത്യസ്തമായ കാഴ്ചപ്പാടുകള് മുന്നോട്ടുവെച്ചിട്ടുണ്ട്.
ആസ്തിക ദര്ശനങ്ങള് (Orthodox Schools)
ആറ് പ്രധാന ദര്ശനങ്ങളാണ് ഇതില് ഉള്പ്പെടുന്നത്. ഇവയെ ‘ഷഡ്ദര്ശനങ്ങള്’ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
1. ന്യായം (Nyaya): യുക്തിപരമായ ചിന്തയ്ക്കും തര്ക്കശാസ്ത്രത്തിനുമാണ് ഇവിടെ പ്രാധാന്യം. അറിവ് നേടാനുള്ള നാല് മാര്ഗ്ഗങ്ങളില് ഒന്നായി ഇവര് ‘ശബ്ദ’ത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നു.
2. വൈശേഷികം (Vaisheshika): പദാര്ത്ഥങ്ങളുടെ ഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനമാണിത്. പ്രപഞ്ചം ആറ്റങ്ങളാല് (പരമാണു) നിര്മ്മിതമാണെന്ന് ഇവര് വിശ്വസിക്കുന്നു.
3. സാംഖ്യം (Samkhya): പ്രകൃതിയും പുരുഷനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ദ്വൈതവാദം.
4. യോഗം (Yoga): മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള പ്രായോഗിക മാര്ഗ്ഗങ്ങള്.
5. മീമാംസ (Mimamsa): വേദങ്ങളിലെ കര്മ്മകാണ്ഡത്തെയും വാച്യാര്ത്ഥത്തെയും കുറിച്ച് ആഴത്തില് പഠിക്കുന്ന പ്രസ്ഥാനം. ഭാഷാ അര്ത്ഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും വലിയ സംവാദങ്ങള് മീമാംസയിലാണ് നടന്നത്.
6. വേദാന്തം (Vedanta): ബ്രഹ്മത്തെക്കുറിച്ചും ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുമുള്ള ഉപനിഷദ് ചിന്തകള്.
നാസ്തിക ദര്ശനങ്ങള് (Heterodox Schools)
വേദങ്ങളുടെ ആധികാരികതയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവയാണ് ഈ പ്രസ്ഥാനങ്ങള്.
1. ബുദ്ധമതം (Buddhism): ലോകം ക്ഷണികമാണെന്നും സ്ഥിരമായ ഒന്നുമില്ലെന്നും ഇവര് വാദിക്കുന്നു. ഇത് അവരുടെ ഭാഷാ ചിന്തയിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നു.
2. ജൈനമതം (Jainism): അനേകാന്തവാദം (യാഥാര്ത്ഥ്യത്തിന് പല വശങ്ങളുണ്ട്) ഇവരുടെ പ്രധാന സിദ്ധാന്തമാണ്.
3. ചാര്വ്വാകം (Charvaka): പ്രത്യക്ഷമായി കാണുന്നതിന് മാത്രം പ്രാധാന്യം നല്കുന്ന ഭൗതികവാദം.
പില്ക്കാല സന്ദര്ഭങ്ങളെ മുന്നിര്ത്തി ഇങ്ങനെ പൊതുവേ വേര്തിരിക്കാറുണ്ടെങ്കിലും ആസ്തിക ദര്ശനങ്ങളില് ഏതാണ്ട് മീമാംസ ഒഴിച്ച് ബാക്കിയുള്ള എല്ലാ ചിന്താ പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ഭൗതികവാദ ദര്ശനങ്ങളാണ്.
പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ഭാഷാ ചിന്തകളും
ഓരോ തത്ത്വചിന്താ പ്രസ്ഥാനവും വാക്ക്, അര്ത്ഥം, വാചകം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് സ്വതന്ത്രമായ അന്വേഷണങ്ങള് നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ അന്വേഷണങ്ങള് ശബ്ദബോധം (Verbal Comprehension) എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു വലിയ ശാസ്ത്ര ശാഖയായി വികസിച്ചു.
ന്യായദര്ശനത്തിലെ ഭാഷാ ചിന്ത
ന്യായ ശാസ്ത്രപ്രകാരം ശബ്ദം എന്നത് വിശ്വസനീയമായ ഒരു വ്യക്തിയുടെ വാക്കുകളാണ് (ആപ്തോപദേശഃ ശബ്ദഃ). ശബ്ദം അറിവ് നല്കുന്ന ഒരു പ്രധാന പ്രമാണമാണ്. എന്നാല് വാക്കുകള്ക്ക് അവയുടെ അര്ത്ഥവുമായി ഒരു സ്വാഭാവിക ബന്ധമുണ്ടെന്ന് ഇവര് വിശ്വസിക്കുന്നില്ല. പകരം, വാക്കുകള്ക്ക് അര്ത്ഥം ലഭിക്കുന്നത് നിശ്ചിതമായ ഒരു സങ്കേതത്തിലൂടെയാണെന്ന് ഇവര് വാദിക്കുന്നു.
ന്യായ പണ്ഡിതരുടെ അഭിപ്രായത്തില്, ഒരു വാക്ക് കേള്ക്കുമ്പോള് നമ്മുടെ മനസ്സില് ഒരു സ്മരണ ഉണ്ടാകുന്നു, ആ സ്മരണയിലൂടെയാണ് നാം വസ്തുവിനെ അറിയുന്നത്. വാക്കുകള് വ്യക്തികളെയും (Particulars) ആകൃതിയെയും ജാതിയെയും (Universals) ഒരേപോലെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു എന്ന് അവര് വിശ്വസിച്ചു. ന്യായം ഒരു റിയലിസ്റ്റ് ദര്ശനമായതിനാല്, പുറംലോകത്തുള്ള വസ്തുക്കളുമായി വാക്കുകള്ക്ക് നേരിട്ട് ബന്ധമുണ്ടെന്ന് അവര് ഉറച്ചു വിശ്വസിച്ചു.
മീമാംസയിലെ ഭാഷാ ചിന്തയും സംവാദങ്ങളും
ഭാഷാശാസ്ത്രത്തിന് മീമാംസ നല്കിയ സംഭാവനകള് വൈദിക സംബന്ധമാണ്. വേദങ്ങള് നിത്യമാണെന്ന് ഉറപ്പിക്കാന് അവര്ക്ക് ഭാഷയുടെ നിത്യതയും തെളിയിക്കേണ്ടതുണ്ടായിരുന്നു. വാക്കുകളും അര്ത്ഥവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ശാശ്വതമാണെന്ന് (ഔല്പത്തിക) അവര് വാദിച്ചു. മീമാംസയില് വാച്യാര്ത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് രണ്ട് പ്രമുഖ സിദ്ധാന്തങ്ങള് നിലവിലുണ്ട്:
1. അഭിഹിതാന്വയവാദം (Abhihitanvaya-vada): കുമാരില ഭട്ടന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഭട്ട മീമാംസകര് ഈ വാദം ഉയര്ത്തിപ്പിടിക്കുന്നു. ഇതനുസരിച്ച് വാക്കുകള് ആദ്യം അവയുടെ പ്രത്യേക അര്ത്ഥങ്ങള് നല്കുന്നു. പിന്നീട് ആ അര്ത്ഥങ്ങള് പരസ്പരമുള്ള ആകാംക്ഷ (Expectancy) മൂലം ചേര്ന്ന് ഒരു വാചകാര്ത്ഥമായി മാറുന്നു. ഇതിനെ ഒരു ‘കട്ടയും ചാന്തും’ സിദ്ധാന്തമായി ഉപമിക്കാം; ഓരോ കട്ടയ്ക്കും (വാക്കിനും) സ്വതന്ത്രമായ നിലനില്പ്പുണ്ട്.
2. അന്വിതാഭിധാനവാദം (Anvitabhidhana-vada): പ്രഭാകര ഗുരുവിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഈ വിഭാഗം വാദിക്കുന്നത് വാക്കുകള് ഒരിക്കലും ഒറ്റയ്ക്ക് നില്ക്കുന്നില്ല എന്നാണ്. വാക്കുകള് എപ്പോഴും ഒരു ക്രിയയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് മാത്രമേ അര്ത്ഥം നല്കുന്നുള്ളൂ. ഒരു കുട്ടി ഭാഷ പഠിക്കുന്നത് വ്യക്തിഗത പദങ്ങളിലൂടെയല്ല, മറിച്ച് വാചകങ്ങളിലൂടെയാണെന്ന് പ്രഭാകരന് നിരീക്ഷിച്ചു.
വാചകാര്ത്ഥം രൂപപ്പെടുന്നതിലെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളായി മീമാംസകര് താഴെ പറയുന്നവയെ കാണുന്നു:
? ആകാംക്ഷ (Akanksha): ഒരു പദം പൂര്ണ്ണമായ അര്ത്ഥം നല്കാന് മറ്റൊരു പദത്തിനായി കാത്തുനില്ക്കുന്നത്.
? യോഗ്യത (Yogyata): പദങ്ങള് തമ്മിലുള്ള അര്ത്ഥപരമായ പൊരുത്തം.
? സന്നിധി (Sannidhi): പദങ്ങള് ഉച്ചരിക്കുമ്പോഴുള്ള സമയപരമായ സാമീപ്യം.
സിദ്ധാന്തം | ഉപജ്ഞാതാവ് | പ്രധാന കാഴ്ചപ്പാട് |
അഭിഹിതാന്വയവാദം | കുമാരില ഭട്ടൻ | വാക്കുകൾ ആദ്യം അർത്ഥം നൽകുന്നു, പിന്നീട് അവ ചേരുന്നു. |
അന്വിതാഭിധാനവാദം | പ്രഭാകരൻ | വാക്കുകൾ ബന്ധിതമായ അവസ്ഥയിൽ മാത്രമേ അർത്ഥം നൽകുന്നുള്ളൂ. |
ബുദ്ധദര്ശനത്തിലെ അപോഹവാദം
ബുദ്ധമതം ലോകത്തെ ക്ഷണികമായി കാണുന്നതിനാല്, സ്ഥിരമായ അര്ത്ഥങ്ങളെ (Universals) അവര് അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. വാക്കുകള് യാഥാര്ത്ഥ്യത്തെ നേരിട്ട് സ്പര്ശിക്കുന്നില്ലെന്നും അവ വെറും മാനസിക ചിത്രങ്ങള് മാത്രമാണെന്നും അവര് വാദിച്ചു. ദിഗ്നാഗന് ആവിഷ്കരിച്ച ‘അപോഹവാദം’ (Apoha-vada) ഇതിന് മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്.
അപോഹവാദം അനുസരിച്ച്, ഒരു വാക്കിന്റെ അര്ത്ഥം ‘എന്താണ്’ എന്നതിനേക്കാള് ‘എന്തല്ല’ എന്നതിനാണ് പ്രാധാന്യം. ‘പശു’ എന്ന വാക്കിന്റെ അര്ത്ഥം ‘അപശു’ (പശു അല്ലാത്തവ) എന്നതിനെ ഒഴിവാക്കുക എന്നാണ്. ഭാഷ എന്നത് നിഷേധത്തിലൂടെയുള്ള (Negation) അറിവാണെന്ന് അവര് കരുതി. ഈ സിദ്ധാന്തം പില്ക്കാലത്ത് മീമാംസകരും നൈയായികരും ശക്തമായി വിമര്ശിച്ചു.
ജൈനദര്ശനത്തിലെ ഭാഷാസങ്കല്പം
ജൈനര് യാഥാര്ത്ഥ്യത്തെ അനന്തമായ വശങ്ങളുള്ള ഒന്നായി കാണുന്നു. അതിനാല് ഏതൊരു പ്രസ്താവനയും ഒരു പ്രത്യേക വീക്ഷണകോണില് നിന്നുള്ളത് മാത്രമാണ് (സ്യാദ്വാദം). ഭാഷയിലെ ഓരോ വാക്കും പൂര്ണ്ണമായ സത്യത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല, മറിച്ച് ഒരു പരിമിതമായ സത്യത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. മന്ത്രങ്ങളുടെ കാര്യത്തില് ജൈനര്ക്ക് പ്രത്യേകമായ കാഴ്ചപ്പാടുണ്ട്. ബ്രാഹ്മണ തത്ത്വചിന്തയെപ്പോലെ വാക്കും അര്ത്ഥവും തമ്മിലുള്ള സ്വാഭാവിക ബന്ധം അവര് അംഗീകരിക്കുന്നില്ലെങ്കിലും, മന്ത്രങ്ങളുടെ അനുഷ്ഠാനപരമായ ഫലപ്രാപ്തിയെ അവര് വിശ്വസിക്കുന്നു.
ഭര്തൃഹരിയുടെ ഭാഷാ ദര്ശനം
ഇന്ത്യന് ഭാഷാ ചിന്തയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ദാര്ശനികനാണ് ഭര്തൃഹരി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ‘വാക്യപദീയ’ എന്ന കൃതി ഭാഷയുടെയും ചിന്തയുടെയും അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഗഹനമായ ചര്ച്ചയാണ്.
സ്ഫോട സിദ്ധാന്തം (Sphota Theory)
ഭര്തൃഹരിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന ‘സ്ഫോടവാദം’ ആണ്. ‘സ്ഫോടം’ എന്നാല് ‘പൊട്ടിവിരിയുന്നത്’ എന്നാണര്ത്ഥം. ഒരു വാചകം കേള്ക്കുമ്പോള്, അതിലെ അക്ഷരങ്ങള് ഓരോന്നായി ക്രമത്തിലാണ് നമ്മുടെ ചെവിയില് എത്തുന്നത്. എന്നാല് അര്ത്ഥം ലഭിക്കുന്നത് ആ അക്ഷരങ്ങളെല്ലാം കേട്ടുകഴിഞ്ഞാല് നമ്മുടെ ഉള്ളില് മിന്നല് പിണര് പോലെ ഉദിക്കുന്ന ഒരു അഖണ്ഡമായ ബോധത്തിലൂടെയാണ്. ഈ അഖണ്ഡമായ അര്ത്ഥവാഹകമായ ഘടകത്തെയാണ് സ്ഫോടം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
സ്ഫോടം വിവിധ തലങ്ങളിലുണ്ട്:
1. വര്ണ്ണസ്ഫോടം: അക്ഷര തലത്തില്.
2. പദസ്ഫോടം: വാക്കിന്റെ തലത്തില്.
3. വാക്യസ്ഫോടം: വാചകത്തിന്റെ തലത്തില്.
ഭര്തൃഹരിയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം വാചകമാണ് ഭാഷയുടെ അടിസ്ഥാന യൂണിറ്റ്; വാക്കുകള് വിശകലനത്തിന് വേണ്ടി നാം കൃത്രിമമായി ഉണ്ടാക്കുന്നവയാണ്.
ശബ്ദബ്രഹ്മവും വാക്കിന്റെ തലങ്ങളും
ഭര്തൃഹരി ഭാഷയെ പരമമായ സത്യമായ ബ്രഹ്മമായി കാണുന്നു (ശബ്ദബ്രഹ്മം). പ്രപഞ്ചം ശബ്ദത്തില് നിന്നാണ് ഉണ്ടായതെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. വാക്കിന് അദ്ദേഹം മൂന്ന് പ്രധാന തലങ്ങള് കല്പിക്കുന്നു:
? പശ്യന്തി (Pasyanti): ചിന്തയുടെ ആദ്യ രൂപം, അവിടെ വാക്കും അര്ത്ഥവും ഒന്നാണ്. ഇത് വിഭജനങ്ങളില്ലാത്ത ഒരു അവസ്ഥയാണ്.
? മധ്യമാ (Madhyama): മനസ്സില് വാചകങ്ങള് രൂപപ്പെടുന്ന ഘട്ടം. ഇവിടെ ക്രമം (Sequence) ഉണ്ടെങ്കിലും അത് പുറത്തേക്ക് പ്രകടമാകുന്നില്ല.
? വൈഖരി (Vaikhari): നാം പുറത്തേക്ക് സംസാരിക്കുന്ന ശബ്ദം. ഇത് കാലക്രമത്തില് (Sequence) വിന്യസിക്കപ്പെട്ടതാണ്.
വാക്കിന്റെ തലം | സവിശേഷത | അവസ്ഥ |
പശ്യന്തി | അതീന്ദ്രിയം, അവിഭാജ്യം | ദർശനം/ബോധം |
മധ്യമാ | മാനസികം, ക്രമബദ്ധം | ബുദ്ധി |
വൈഖരി | ഭൗതികം, കേൾക്കാവുന്നത് | ഉച്ചാരണം |
ആധുനിക ഭാഷാശാസ്ത്രത്തിന് നല്കിയ സംഭാവനകള്
ഇന്ത്യന് ഭാഷാ ചിന്തകള് ആധുനിക പാശ്ചാത്യ ഭാഷാശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളര്ച്ചയില് നിര്ണ്ണായക പങ്കുവഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. പത്തൊന്പതാം നൂറ്റാണ്ടില് പാണിനിയുടെ അഷ്ടാധ്യായി യൂറോപ്പില് എത്തിയത് ചരിത്രപരമായ മാറ്റങ്ങള്ക്ക് വഴിതെളിച്ചു.ഫെര്ഡിനാന്ഡ് ഡി സൊസൂര് (Ferdinand de Saussure), ലിയോനാര്ഡ് ബ്ലൂംഫീല്ഡ് (Leonard Bloomfield), നോം ചോംസ്കി (Noam Chomsky) തുടങ്ങിയ പ്രമുഖര് പാണിനിയുടെയും ഭര്തൃഹരിയുടെയും ചിന്തകളില് നിന്ന് ആവേശം ഉള്ക്കൊണ്ടിട്ടുണ്ട്. സൊസൂറിന്റെ ‘ലിംഗ്വിസ്റ്റിക് സൈന്’ എന്ന ആശയം ഭര്തൃഹരിയുടെ സ്ഫോട സിദ്ധാന്തവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. പാണിനിയുടെ രൂപഘടനാ വിശകലനം (Morphological analysis) ആധുനിക കാലത്തെ വിവരണാത്മക ഭാഷാശാസ്ത്രത്തിന് (Descriptive Linguistics) മാതൃകയായി.
ഇന്ന് കമ്പ്യൂട്ടര് പ്രോഗ്രാമിംഗില് ഉപയോഗിക്കുന്ന പല നിയമങ്ങളും പാണിനിയുടെ വ്യാകരണ ശൈലിയുമായി സാമ്യമുള്ളവയാണ്. പാണിനിയുടെ സൂത്രങ്ങള് ഒരു പ്രോഗ്രാമിംഗ് ലാംഗ്വേജ് പോലെ കൃത്യവും സൂക്ഷ്മവുമാണ്. പ്രകൃതി ഭാഷാ പ്രക്രിയ (Natural Language Processing – NLP) എന്ന ശാഖയില് പാണിനീയ പാരമ്പര്യം ഇന്നും വലിയ ചര്ച്ചാവിഷയമാണ്.
ഉപസംഹാരം
ഇന്ത്യന് ഭാഷാ ചിന്തകള് ആഴമേറിയതും ശാസ്ത്രീയവുമാണ്. വേദകാലത്തെ സ്വരശുദ്ധിയില് തുടങ്ങിയ ഈ അന്വേഷണം ഭര്തൃഹരിയുടെ ശബ്ദബ്രഹ്മ ദര്ശനത്തിലൂടെ പരമകാഷ്ഠയിലെത്തി. വ്യാകരണം എന്നത് കേവലം ഭാഷാ നിയമങ്ങളല്ല, മറിച്ച് അത് മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള ഒരു മാര്ഗ്ഗമായാണ് ഭാരതീയര് കണ്ടിരുന്നത്. മീമാംസകരുടെയും ബുദ്ധമതക്കാരുടെയും അര്ത്ഥ സംവാദങ്ങള് ഇന്നും അര്ത്ഥവിജ്ഞാനീയത്തില് (Semantics) പുതിയ വെളിച്ചം വീശുന്നു. ഭാരതീയ ഭാഷാ ചിന്തകളുടെ മഹത്വം അവ കേവലം പഴയകാല രേഖകളല്ല എന്നതിലാണ്; മറിച്ച് അവ ആധുനിക കാലത്തെ കമ്പ്യൂട്ടര് യുഗത്തിലും പുതിയ അറിവുകള് നല്കിക്കൊണ്ട് സജീവമായി നിലനില്ക്കുന്നു എന്നതിലാണ്. ആധുനിക ലോകത്തിന് ഭാഷയെയും ബോധത്തെയും കുറിച്ച് ഇനിയും ഏറെ പഠിക്കാനുള്ള ഒരു മഹാസാഗരമാണ് ഇന്ത്യന് ഭാഷാ ചിന്തകള്.
Works cited
1. The Contribution of the Indian Linguists to Language Theory – International Journal of English and Education,https://ijee.org/assets/docs/
2.18211921.pdf 2. Philosophy of Language in the Vaiyakarana Tradition – Centre for Indic Studies, https://cisindus.org/indic-varta-internal.php?vartaid=393
3. A critical analysis of sphota theory, https://www.anantaajournal.com/archives/2024/vol10issue2/PartB/10-2-25-535.pdf
4. Bhartrhari on Meaning, https://cbpbu.ac.in/userfiles/file/2020/STUDY_MAT/PHILO/203%20B%20sentence%20holism.pdf
5. Exploring the Defining Influence of Pമ?inian Grammatical Tradition …, https://search.proquest.com/openview/2b08d6789a4ca39eb794e4ac75b4f7b2/1?pq-origsite=gscholar&cbl=2030005
6. Indian Theories Of Meaning | Exotic India Art, https://www.exoticindiaart.com/book/details/indian-theories-of-meaning-idf857/
7. Pratishakhyas – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Pratishakhyas 8. Spho?a – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Spho%E1%B9%ADa
9. A Critical Linguistic Study of The Pratisakhyas (An Old and Rare Book) | Exotic India Art, https://www.exoticindiaart.com/book/details/critical-linguistic-study-of-pratisakhyas-old-and-rare-book-nah396/
10. Indian Contribution to Language Sciences in Non- Western Tradition: With Reference to Arabic – CORE, https://core.ac.uk/download/pdf/270238512.pdf
11. A Comparative Study of All Sanskrit Grammars (With Special Reference to Past Passive Participal Formations) | Exotic India Art, https://www.exoticindiaart.com/book/details/comparative-study-of-all-sanskrit-grammars-with-special-reference-to-past-passive-participal-formations-naf791/
12. The concept of Anvitമbhidhമna-vമda [Part 1], https://www.wisdomlib.org/hinduism/essay/tattvabindu-of-vachaspati-mishra-study/d/doc1502619.html
13. Nyaya Philosophy | Sringeri Vidya Bharati Foundation Inc., USA, https://svbf.org/newsletters/year-2013/nyaya-philosophy/
14. Buddhist ‘Theory of Meaning’ (Apohava-da) as Negative Meaning, https://nehu.ac.in/public/downloads/Journals/NEHU-JOURNAL-Jan-Dec-2017-A5.pdf
15. Indian Contribution to Linguistics-Panini – Dr. Sreekumar’s English Literature & Career Advancement, http://sreekumarenglishliterature.blogspot.com/2016/10/indian-contribution-to-linguisticspanini.html
16. Chapter 3 – Panini | PDF | Metre (Poetry) | Linguistics – Scribd, https://www.scribd.com/document/918512988/Chapter-3-Panini
17. The Three Pillars of Sanskrit Grammar: Pമ?ini, Kമtyമyana, and Patañjali | by Sakshi Deo, https://medium.com/@deosakshi29/the-three-pillars-of-sanskrit-grammar-p%C4%81%E1%B9%87ini-k%C4%81ty%C4%81yana-and-pata%C3%B1jali-e09011ad9fe8
18. Pമ?ini – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/P%C4%81%E1%B9%87ini
19. When Grammar Becomes Code: How Panini’s Ancient Algorithms Still Shape the Digital World – RajeshTimane, https://timanerajesh.wordpress.com/2025/09/15/when-grammar-becomes-code-how-paninis-ancient-algorithms-still-shape-the-digital-world/
20. Paninian Approach/Natural Language Processing – Electrical & Computer Engineering, Division of, https://www.ece.lsu.edu/kak/KAKThePaninianApproach.pdf
21. A??മdhyമyശ – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/A%E1%B9%A3%E1%B9%AD%C4%81dhy%C4%81y%C4%AB
22. panini katyayana and patanjali, https://ia801506.us.archive.org/27/items/in.ernet.dli.2015.142376/2015.142376.Panini-Katyayana-And-Patanjali.pdf
23. Indian Theories Of Meaning : K. Kunjunni Raja : Free Download …, https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.495203
24. Indian philosophy – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_philosophy
25. Schools of Indian Philosophy, UPSC Notes – Vajiram & Ravi, https://vajiramandravi.com/upsc-exam/schools-of-indian-philosophy-orthodox-and-heterodox/
26. 2. The Systems of Indian Philosophy, https://www.wisdomlib.org/hinduism/essay/nyaya-vaisheshika-critical-and-historical-study/d/doc1455848.html
27. Schools of Indian Philosophy – Drishti IAS, https://www.drishtiias.com/to-the-points/paper4/schools-of-indian-philosophy
28. Major Schools of Indian Philosophy to Know – Fiveable, https://fiveable.me/lists/major-schools-of-indian-philosophy
29. Macalester Journal of Philosophy, https://digitalcommons.macalester.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1130&context=philo
30. Jain philosophy – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Jain_philosophy
31. Nyമya t a a a v w f മെbdap a മ?a, https://oaji.net/pdf.html?n=2015/1707-1438675826.pdf
32. Part 1 – The Nyaya definition of Sabda (testimony) and its different kinds, https://www.wisdomlib.org/hinduism/essay/the-nyaya-theory-of-knowledge/d/doc1540487.html
33. Verbal Testimony in Indian Philosophy | PDF | Epistemology – Scribd, https://www.scribd.com/document/303272090/11-Chapter-5
34. The concept of Abhihitമnvaya-vമda-Introduction [Part 1], https://www.wisdomlib.org/hinduism/essay/tattvabindu-of-vachaspati-mishra-study/d/doc1502626.html
35. [Advaita-l] What is abhitaanvaya-vaada and anvitaayabhidhaana-vada ?, https://www.advaita-vedanta.org/archives/advaita-l/2010-November/025973.html
36. anvita-abhidhana-vada – sreenivasarao’s blogs, https://sreenivasaraos.com/tag/anvita-abhidhana-vada/
37. Dignമga`s Philosophy of Language – Österreichische Akademie der Wissenschaften, https://www.oeaw.ac.at/en/ikga/publikationen/reihen/beitraege-zur-kultur-und-geistesgeschichte-asiens-bkga/dignagas-philosophy-of-language
38. Apoha – Routledge Encyclopedia of Philosophy, https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/apoha/v-1
39. Jaina Philosophy, https://plato.stanford.edu/entries/jaina-philosophy/
40. Analyzing Jain Philosophy of Language and Mantra – Arihanta Institute, https://www.arihantainstitute.org/blog/157-analyzing-jain-philosophy-of-language-and-mantra
41. Bhartrihari | PDF | Semantics | Brahman – Scribd, https://www.scribd.com/document/856807439/Bhartrihari
42. Vakya-sphota – sreenivasarao’s blogs, https://sreenivasaraos.com/tag/vakya-sphota/
43. Ancient Algorithms: Panini’s Recursion and Modern Programming | by Sakshi Deo – Medium, https://medium.com/@deosakshi29/ancient-algorithms-paninis-recursion-and-modern-programming-3327ab9025b6
44. Kunjunni Raja: Pioneer in Sanskrit Studies | PDF | Lecturer | Doctor Of Philosophy – Scribd, https://www.scribd.com/document/391574680/Kunjunni-Raja-doc-doc