തൊഴിലിന്റെ താളം: ഇന്ത്യൻ നാടൻ സംഗീതവും നൃത്ത രൂപങ്ങളും (The Rhythm of Labor: Folk Music and Dance)

മനുഷ്യന്റെ ദൈനംദിന അധ്വാനവും അവനുണ്ടാക്കുന്ന ശബ്ദങ്ങളും തമ്മിൽ അഭേദ്യമായ ബന്ധമുണ്ട്. ഭാരതത്തിലെ ഒട്ടുമിക്ക നാടൻ പാട്ടുകളും നൃത്തങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടത് കഠിനമായ കായിക അധ്വാനത്തിന്റെ ആയാസം കുറയ്ക്കുന്നതിനും, വിരസത മാറ്റുന്നതിനും, ഗ്രാമീണർക്കിടയിൽ കൂട്ടായ്മയുടെ മനോഭാവം വളർത്തുന്നതിനും വേണ്ടിയാണ്. ഇന്ത്യൻ നാടൻ സംഗീതം ഹിന്ദുസ്ഥാനി, കർണാട്ടിക് പോലുള്ള ശാസ്ത്രീയ സംഗീത ശാഖകളെപ്പോലെ കർശനമായ വ്യാകരണ നിയമങ്ങളോ (Raga and Tala) രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ലിപികളോ പിന്തുടരുന്നില്ല; മറിച്ച് അവ വാമൊഴിയായി തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്ന, താളാത്മകമായ ലാളിത്യമുള്ളവയാണ്.

അധ്വാനവും താളവും തമ്മിലുള്ള ആഗോള പരസ്പരബന്ധം പരിശോധിച്ചാൽ, ലോകത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലും സമാനമായ രീതികൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, മിഡിൽ ഈസ്റ്റിലെ ‘ദബ്കെ’ (Dabke) എന്ന നാടോടി നൃത്തം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഗ്രാമീണർ കൂട്ടമായി ചേർന്ന് മൺകൂരകൾ കാൽക്കൽ ചവിട്ടിയുറപ്പിക്കുന്ന (roof-stamping) കഠിനാധ്വാനത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെട്ടത്. ഈ അധ്വാനത്തിലെ സഹകരണവും (ta’awun) ഐക്യദാർഢ്യവുമാണ് പിന്നീട് അവിടെ ഒരു നൃത്തമായി പരിണമിച്ചത്. സമാനമായ ഒരു പരിണാമ പ്രക്രിയയാണ് ഇന്ത്യയിലെ തൊഴിലധിഷ്ഠിത നാടൻ കലകളിലും സംഭവിച്ചത്.

കാർഷിക വിളവെടുപ്പും ആഘോഷങ്ങളും

ഇന്ത്യയിലെ ഭൂരിഭാഗം ജനങ്ങളുടെയും ഉപജീവനമാർഗ്ഗം കൃഷിയായതുകൊണ്ടുതന്നെ, കാർഷിക വിളവെടുപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി നൃത്ത-സംഗീത രൂപങ്ങൾ രൂപം കൊണ്ടിട്ടുണ്ട്. വസന്തകാലത്തെ കാർഷിക വിളവെടുപ്പിന്റെ ഊർജ്ജസ്വലതയും ഉന്മേഷവുമാണ് പഞ്ചാബിലെ ഭാങ്‌റ (Bhangra), ഗിദ്ദ (Giddha) എന്നീ നൃത്തങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്നത്. പുരുഷന്മാർ പ്രധാനമായും ചെയ്യുന്ന ഭാങ്‌റയിൽ കായികമായ ആയാസം ഉൾപ്പെടുന്ന ചുവടുകളാണുള്ളതെങ്കിൽ, ഗിദ്ദ സ്ത്രീകളുടെ നൃത്തമാണ്. വിളവെടുപ്പ് കാലത്തെ ഉന്മേഷം തന്നെയാണ് അസമിലെ ബിഹു (Bihu) നൃത്തത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനം. അസം, ഝാർഖണ്ഡ്, പശ്ചിമ ബംഗാൾ തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ തേയിലത്തോട്ടങ്ങളിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളികൾക്കിടയിൽ പ്രചാരമുള്ള ഒരു നൃത്തമാണ് ജുമുർ (Jhumur/Jhumar). വലിയ തോട്ടങ്ങളിലെ വിരസവും നിരന്തരവുമായ ജോലിഭാരം ലഘൂകരിക്കുന്നതിന് യുവതീയുവാക്കൾ സംഗീതോപകരണങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ചെയ്യുന്ന ഈ നൃത്തം, കഠിനമായ ചൂഷണത്തെ അതിജീവിക്കാൻ തൊഴിലാളികൾ കണ്ടെത്തിയ ഒരു സാംസ്കാരിക പ്രതിരോധം കൂടിയാണ്.

മഹാരാഷ്ട്രയിലെ വാർളി (Warli) ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാരുടെ താർപ (Tarpa) നൃത്തം അവരുടെ കാർഷിക ജീവിതത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ ഘടകമാണ്. വാർളി ചിത്രകലകളിൽ ഈ നൃത്തവും വിളവെടുപ്പ് രംഗങ്ങളും വ്യാപകമായി ചിത്രീകരിക്കാറുണ്ട്. ഗുജറാത്തിലെ അതിപ്രശസ്തമായ ഗർബ (Garba) നൃത്തം (സംസ്കൃതത്തിലെ ‘ഗർഭ’ എന്ന പദത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ പേരുണ്ടായത്) പ്രാഥമികമായി നവരാത്രി പോലുള്ള മതപരമായ ചടങ്ങാണെങ്കിലും, കാർഷിക സമൂഹത്തിന്റെ താളബോധം അതിൽ അന്തർലീനമായിട്ടുണ്ട്. രാജസ്ഥാനിലെ ഭിൽ (Bhil) ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാർ സരസ്വതീ ദേവിയോടുള്ള ആദരസൂചകമായി ആരംഭിച്ച നൃത്തമാണ് ഘൂമർ (Ghoomar). ഇന്ന് രാജസ്ഥാൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ ഒഴിച്ചുകൂടാനാവാത്ത ഭാഗമായ ഈ നൃത്തത്തിൽ, സ്ത്രീകൾ വലിയ വൃത്തത്തിൽ കറങ്ങിക്കൊണ്ട് (pirouettes) ചുവടുവെക്കുന്നു. ഈ കറങ്ങുന്ന ചലനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ‘ഘൂമ്ന’ (ghoomna) എന്ന വാക്കിൽ നിന്നാണ് ഘൂമർ എന്ന പേരുണ്ടായത്.

മധ്യപ്രദേശിലെ മാഞ്ച് (Maanch), മട്കി (Matki), ഫുൽപതി (Phulpati) എന്നീ നൃത്തങ്ങളും, ഗോവയിലെ ഫുഗ്ഡി (Fugdi), ഛത്തീസ്ഗഡിലെ റാവുത്ത് നാച്ച (Raut Nacha) എന്നിവയും അതാതു പ്രദേശങ്ങളിലെ നാടോടി-കാർഷിക പശ്ചാത്തലങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളവയാണ്. മണിപ്പൂരിലെ അതിശക്തമായ ഒരു നാടൻ നൃത്തമാണ് പുങ് ചോലോം (Pung Cholom) അഥവാ ഡ്രം ഡാൻസ് (Drum Dance). നർത്തകർ സ്വയം ഡ്രം വായിച്ചുകൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്യുന്ന ഈ കലാരൂപം എ.ഡി 154-264 കാലഘട്ടത്തിൽ ഖുയോയ് തോംപോക് (Khuyoi Tompok) ആണ് അവതരിപ്പിച്ചതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. മണിപ്പൂരിലെ പരമ്പരാഗത ആയോധന കലകളായ താംഗ് താ (thang ta), സരിത് സരക് (Sarit Sarak) എന്നിവയുടെ സ്വാധീനം പുങ് ചോലോമിൽ വ്യക്തമായി കാണാം.

ജലപാതകളിലെ അധ്വാനവും വഞ്ചിപ്പാട്ടുകളും

കടലിലും കായലുകളിലുമായി ഉപജീവനം കണ്ടെത്തുന്ന കേരളത്തിലെ ജനങ്ങളുടെ അധ്വാനത്തിന്റെ സംഗീതാത്മകമായ ആവിഷ്കാരമാണ് വഞ്ചിപ്പാട്ടുകൾ (Vanchippattu). വള്ളം തുഴയുന്നതിന്റെ താളവും വേഗതയും വഞ്ചിപ്പാട്ടിന്റെ വരികളിലും താളഘടനയിലും കൃത്യമായി പ്രതിഫലിക്കുന്നു. കഠിനമായ അധ്വാനത്തിൽ ഏർപ്പെടുമ്പോൾ ഊർജ്ജം പകരാനും, തുഴയെറിയുന്ന ഡസൻ കണക്കിന് തുഴച്ചിലുകാരുടെ ചലനങ്ങൾ ഒരുമയോടെ ഒരേ താളത്തിലാക്കാനും (synchronization) ഈ പാട്ടുകൾ സഹായിച്ചിരുന്നു. പിൽക്കാലത്ത് തൊഴിൽ ഗീതങ്ങൾ എന്നതിൽ നിന്ന് മാറി, ഇത് നെഹ്‌റു ട്രോഫി വള്ളംകളി, പമ്പാ നദിയിലെ ആറന്മുള ഉത്തൃട്ടാതി വള്ളംകളി തുടങ്ങിയ വലിയ മത്സരങ്ങളുടെയും സാംസ്കാരിക ആഘോഷങ്ങളുടെയും ഒഴിച്ചുകൂടാനാവാത്ത ഭാഗമായി മാറി. കേരളത്തിലെ മലബാർ പ്രദേശത്ത് നിലവിലുള്ള കാപ്പാപ്പാട്ട് (Kappapattu) പോലുള്ള വാമൊഴി ഗാനങ്ങളും ഈ പ്രദേശത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക സ്വത്വത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ സുപ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്നു. കേരളത്തിലെ തെയ്യം, പടയണി, ചക്യാർ കൂത്ത്, ദഫ്മുട്ട്, ഒപ്പന തുടങ്ങിയവയും അവിടുത്തെ ഭൂമിശാസ്ത്രവും സാമൂഹിക ഘടനയുമായി ഇഴചേർന്നുനിൽക്കുന്നവയാണ്.

നാടോടി ജീവിതവും ഗോത്ര താളങ്ങളും

അരുണാചൽ പ്രദേശിലെ വെസ്റ്റ് കാമെങ് ജില്ലയിലുള്ള ഷെർഡുക്പെൻ (Sherdukpens) എന്ന ചെറിയ ഗോത്രസമൂഹം അവതരിപ്പിക്കുന്ന നൃത്തമാണ് ബർദോ ഛാം (Bardo Chham). വർഷത്തിലെ ഓരോ മാസവും ഓരോ ദുഷ്ടശക്തികളുടെ സ്വാധീനത്തിലാണെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്ന ഇവർ, മൃഗങ്ങളുടെ മുഖംമൂടികൾ ധരിച്ച് ഡ്രമ്മിന്റെ താളത്തിനൊത്ത് നൃത്തം ചെയ്തുകൊണ്ട് ആ ദുഷ്ടശക്തികളിൽ നിന്ന് തങ്ങളുടെ സമൂഹത്തെ രക്ഷിക്കുന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം. ഗുജറാത്തിലെ ടിപ്പാനി (Tippani) നൃത്തം ആദിവാസി സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും ചേർന്ന് അവതരിപ്പിക്കുന്ന ഒന്നാണ്; നീളമുള്ള മുളവടികൾ ഉപയോഗിച്ച് നിലത്തടിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഈ നൃത്തം ചെയ്യുന്നത്. ഇത് കേവലം വിനോദമല്ല, തറയുറപ്പിക്കുന്നതോ മറ്റ് നിർമ്മാണ പ്രവർത്തനങ്ങളോ ആയി ബന്ധപ്പെട്ട കായികാധ്വാനത്തിന്റെ താളാത്മകമായ ആവിഷ്കാരമായി ഇതിനെ കണക്കാക്കാം.

ഇന്ത്യൻ നെയ്ത്തുവിദ്യയും ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വിതരണവും

ഇന്ത്യൻ വസ്ത്രനിർമ്മാണ കലയും നെയ്ത്തുവിദ്യയും ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പ്രത്യേകതകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രാജ്യത്തുടനീളം വളരെയധികം വൈവിധ്യം പുലർത്തുന്നു. ഇന്ത്യ ഒരു രാജ്യം മാത്രമല്ല, വൈവിധ്യങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വലിയൊരു ‘തറി’ (living loom) കൂടിയാണ്. ഓരോ ജില്ലയിലെയും കാലാവസ്ഥ, ലഭ്യമായ പരുത്തിയുടെയോ പട്ടിന്റെയോ ഗുണനിലവാരം, പ്രാദേശിക അഭിരുചികൾ എന്നിവ നെയ്ത്ത് രീതികളെയും ചായം കൊടുക്കുന്ന രീതികളെയും സാരമായി സ്വാധീനിച്ചു.

ദക്ഷിണേന്ത്യൻ നെയ്ത്ത് ശൈലികൾ: തമിഴ്‌നാട്ടിലെ കാഞ്ചീപുരം ജില്ലയിൽ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന കാഞ്ചീവരം പട്ടുസാരികൾ ക്ഷേത്ര വാസ്തുവിദ്യയിൽ നിന്നുള്ള രൂപമാതൃകകളും (temple-inspired motifs) കട്ടിയുള്ള സ്വർണ്ണ ബോർഡറുകളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതാണ്. ഇവിടുത്തെ ദ്രാവിഡ ക്ഷേത്ര സംസ്കാരം ഈ വസ്ത്രങ്ങളിൽ കൃത്യമായി പതിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. തമിഴ്‌നാട്ടിലെ തന്നെ സേലം പ്രദേശത്തെ പരുത്തി നെയ്ത്തും, മധുരയിലെ സുൻഗുഡി (Sungudi) എന്നറിയപ്പെടുന്ന ടൈ-ഡൈ (tie-dye) പരുത്തി വസ്ത്രങ്ങളും വളരെ പ്രശസ്തമാണ്. തെലങ്കാനയിലെ നൽഗൊണ്ട ജില്ലയാണ് പോച്ചമ്പള്ളി ഇക്കത്തിന്റെ (Pochampally Ikat) കേന്ദ്രം; വലിയ ജ്യാമിതീയ ഡിസൈനുകൾ തുണിയിൽ നെയ്തെടുക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ രീതിയാണിത്.

പശ്ചിമ ഭാരതത്തിലെ നെയ്ത്ത്: ഗുജറാത്തിലെ പാടാൻ (Patan) മേഖലയിൽ നിർമ്മിക്കുന്ന പടോല (Patola) സാരികൾ ലോകപ്രശസ്തമാണ്. ഡബിൾ ഇക്കത്ത് (double ikat) സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ചാണ് ഇത് നിർമ്മിക്കുന്നത്; അതായത് നെയ്യുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ പാവിലും ഊടിലും (warp and weft) നിറം പിടിപ്പിക്കുന്നു. സൂററ്റ് സിൽക്ക് നെയ്ത്തിനും സാരി വർക്കുകൾക്കും ബ്രൊക്കേഡുകൾക്കും (brocades) പേരുകേട്ടതാണ്. കച്ച് ജില്ലയിലെ അജ്രഖ് ബ്ലോക്ക് പ്രിന്റിംഗും ബന്ദനി (Bandhani) ഡിസൈനുകളും അതിമനോഹരമാണ്.

കിഴക്കൻ ഭാരതത്തിലെ നെയ്ത്ത്: പശ്ചിമ ബംഗാൾ നൂറ്റാണ്ടുകളായി തനതായ നെയ്ത്തുവിദ്യകൾക്ക് പ്രസിദ്ധമാണ്. നാദിയ ജില്ലയിലെ (ശാന്തിപ്പൂർ, ഫുലിയ) നേർത്ത പരുത്തി വസ്ത്രങ്ങളും ടാംഗെയ്ൽ (Tangail) സാരികളും, മൂർഷിദാബാദിലെ പുരാണ കഥകൾ ആലേഖനം ചെയ്ത ബാലുചാരി (Baluchari) പട്ടുസാരികളും ചരിത്രപ്രാധാന്യമുള്ളവയാണ്. യുനെസ്കോയുടെ അംഗീകാരം ലഭിച്ച ജാംദാനി (Jamdani) നെയ്ത്ത് ഹൂഗ്ലി ജില്ലയിലെ പ്രത്യേകതയാണ്. ബിർഭൂം, ബങ്കുര ജില്ലകളിലെ ഖാദി കോട്ടൺ നെയ്ത്തുകാർ ഗാന്ധിജിയുടെ കൈത്തറി സ്വപ്നങ്ങൾ ഇന്നും കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു.

പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ദക്ഷിണേന്ത്യൻ നെയ്ത്തുവിദ്യകളെക്കുറിച്ചുള്ള ചരിത്രരേഖകളും കമ്പനി പെയിന്റിംഗുകളും (Company paintings) വിശകലനം ചെയ്യുമ്പോൾ സുപ്രധാനമായ ചില നിരീക്ഷണങ്ങൾ ലഭ്യമാകുന്നു. കോറമണ്ഡൽ തീരപ്രദേശങ്ങളിലെ (Coromandel Coast) നെയ്ത്തുകാർ കൂടുതലും കയറ്റുമതി ലക്ഷ്യമാക്കിയുള്ള വസ്ത്രങ്ങളായിരുന്നു നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. എന്നാൽ ഉൾനാടൻ ഭൂപ്രദേശങ്ങളിലെ നെയ്ത്തുകാർ ആഭ്യന്തര വിപണിക്ക് ആവശ്യമായ പരുക്കൻ, വെളുത്ത പരുത്തി വസ്ത്രങ്ങളാണ് കൂടുതലായി നിർമ്മിച്ചത്. പാറ്റേണുകളുള്ള ഉയർന്ന നിലവാരമുള്ള വസ്ത്രങ്ങൾ വലിയ ഗ്രാമങ്ങളിൽ മുഴുവൻ സമയ നെയ്ത്തുകാരായിരുന്നു (full-time weavers) നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. എന്നാൽ സാധാരണ ഉപയോഗത്തിനുള്ള പരുക്കൻ തുണികൾ ഗ്രാമങ്ങളിൽ പലയിടത്തായി ചിതറിക്കിടക്കുന്ന കർഷകർ അവരുടെ ഒഴിവുസമയങ്ങളിൽ ഒരു ഉപതൊഴിലായി (part-time work) നെയ്തിരുന്നു. ഉത്തരാഖണ്ഡ് പോലെയുള്ള ഹിമാലയൻ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ ടിബറ്റ്, നേപ്പാൾ, ഗംഗാ സമതലങ്ങൾ എന്നീ സമീപ പ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സ്വാധീനം നെയ്ത്തുവിദ്യകളിൽ പ്രകടമാണ്. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ബ്രിട്ടീഷ് കോളനിവൽക്കരണത്തോടെ യന്ത്രത്തറികൾ എത്തിയത് ഇവിടുത്തെ തദ്ദേശീയ നെയ്ത്തുകാരെ പ്രതിസന്ധിയിലാക്കിയിരുന്നു.

നാടൻ കലകളും ഗോത്ര കലകളും: സ്ഥിരതാമസക്കാരും നാടോടികളും തമ്മിലുള്ള താരതമ്യം (Folk Art vs Tribal Art: Sedentary and Nomadic Parallels)

നാടൻ കലകൾ (Folk Art), ഗോത്ര കലകൾ (Tribal Art) എന്നീ പദങ്ങൾ പൊതുവേ പര്യായങ്ങളായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ടെങ്കിലും, ഇവ തമ്മിൽ ചരിത്രത്തിലും, ഉത്ഭവത്തിലും, സൗന്ദര്യശാസ്ത്രത്തിലും, ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പശ്ചാത്തലത്തിലും വലിയ വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്. ഈ രണ്ട് വിഭാഗങ്ങളെയും താരതമ്യം ചെയ്യുന്നത് ഇന്ത്യൻ കലകളുടെ ആഴമറിയാൻ സഹായിക്കും.

നാടൻ കലകൾ (Folk Art – Settled Agrarian Context):

സ്ഥിരതാമസമാക്കിയ, കൃഷിയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള (settled agrarian societies) ഗ്രാമീണ സമൂഹങ്ങളിലാണ് നാടൻ കലകൾ പ്രധാനമായും വളർന്നുവന്നത്. വ്യക്തമായ സാമൂഹിക ഘടനകളും, പാരമ്പര്യമായി കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്ന തൊഴിൽ രീതികളും, ക്ഷേത്രങ്ങളുമായുള്ള അടുത്ത ബന്ധവും ഇവർക്കുണ്ടായിരുന്നു. വലിയ ജനസംഖ്യയുള്ള ഇത്തരം സമൂഹങ്ങളിൽ ഭക്ഷണത്തിന്റെ ലഭ്യത ഉറപ്പായിരുന്നതിനാൽ, അവർക്ക് കലകളിൽ ശ്രദ്ധിക്കാൻ കൂടുതൽ സമയം ലഭിച്ചു. രാജാക്കന്മാർ, ജന്മിമാർ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ എന്നിവരുടെ നിരന്തരമായ സാമ്പത്തിക പിന്തുണയും പ്രോത്സാഹനവും (patronage) ഇവർക്ക് ലഭിച്ചിരുന്നു. ഒഡീഷയിലെ പട്ടചിത്ര (Pattachitra), ബീഹാറിലെ മധുബനി (Madhubani), ആന്ധ്രാപ്രദേശിലെ കലങ്കാരി (Kalamkari) തുടങ്ങിയവ നാടൻ കലകൾക്ക് മികച്ച ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ഇതിലെ പ്രമേയങ്ങൾ കൂടുതലും രാമായണം, മഹാഭാരതം പോലുള്ള ഇതിഹാസങ്ങൾ, ദേവീദേവന്മാർ, ക്ഷേത്ര അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ, ഫലഭൂയിഷ്ഠതയുടെ പ്രതീകങ്ങളായ താമര, മത്സ്യം എന്നിവയാണ്. വളരെ ചിട്ടയായ ജ്യാമിതീയ അതിരുകളും (repetitive borders) സൂക്ഷ്മമായ വരകളും ഇവയുടെ പ്രത്യേകതയാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒഡീഷയിലെ പട്ടചിത്രയിൽ ഭഗവാൻ ജഗന്നാഥൻ, കൃഷ്ണൻ, രാമൻ എന്നിവരുടെ കഥകൾ വളരെ സൂക്ഷ്മമായ വരകളിലൂടെ തുണികളിലും പനയോലകളിലുമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു.

ഗോത്ര കലകൾ (Tribal Art – Nomadic and Forest Context):

വനാന്തരങ്ങളിലും മലയോരങ്ങളിലും ജീവിക്കുന്ന, പലപ്പോഴും നാടോടി ജീവിതം (nomadic lifestyle) നയിക്കുന്ന ഗോത്ര സമൂഹങ്ങളുടെ കലകളാണിത്. ജനസംഖ്യ കുറവായ ഈ സമൂഹങ്ങളിൽ കാർഷികവൃത്തിക്ക് പകരം വേട്ടയാടലും വനവിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കലുമാണ് പ്രധാന ഉപജീവനമാർഗ്ഗം. പ്രകൃതിയോടുള്ള ഇവരുടെ അഗാധമായ ബന്ധവും ആത്മീയ കാഴ്ചപ്പാടുകളും ഈ കലകളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. മധ്യപ്രദേശിലെ ഗോണ്ട് (Gond), ഭിൽ (Bhil) ചിത്രകലകൾ, മഹാരാഷ്ട്രയിലെ വാർളി (Warli), ഒഡീഷയിലെ സൗര (Saura) എന്നിവ ഇതിനുദാഹരണങ്ങളാണ്. ആചാരപരമായ അല്ലെങ്കിൽ മതപരമായ നിയമങ്ങളേക്കാൾ പ്രകൃതിയിലെ ഘടകങ്ങൾക്കാണ് ഇതിൽ പ്രാധാന്യം. നാടോടി സമൂഹങ്ങളിൽ സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും ഭക്ഷണസമ്പാദനത്തിൽ തുല്യ പങ്കാളികളായിരുന്നതിനാൽ സ്ത്രീകൾക്ക് കൂടുതൽ സ്വാധീനമുണ്ടായിരുന്നു. നാടോടി സമൂഹങ്ങൾ നിരന്തരം യാത്ര ചെയ്തിരുന്നതിനാൽ, ഭാരമേറിയ ശില്പങ്ങൾക്ക് പകരം അവരുടെ കലകൾ കൂടുതലും ശരീരത്തിൽ അണിയാവുന്ന ആഭരണങ്ങൾ, പെട്ടെന്ന് വരയ്ക്കാവുന്ന താൽക്കാലിക മൺചുവർ ചിത്രങ്ങൾ, വാമൊഴിയായി പകർന്നുകിട്ടിയ പാട്ടുകൾ എന്നിവയിലൊതുങ്ങി. പരമ്പരാഗതമായ അനുപാതങ്ങളോ അളവുകളോ (perspective and proportion) ഗോത്ര കലകൾ കർശനമായി പിന്തുടരുന്നില്ല; അവ ലളിതവും തിളക്കമുള്ളതുമാണ്.

അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളും പാരിസ്ഥിതിക സുസ്ഥിരതയും (Raw Materials and Ecological Sustainability)

ഇന്ത്യൻ പ്രാദേശിക കലകളുടെ മറ്റൊരു സുപ്രധാന സവിശേഷത അവയുടെ പാരിസ്ഥിതിക സുസ്ഥിരതയാണ് (Sustainability). ആധുനിക ലോകം ഇന്ന് വലിയ തോതിൽ ചർച്ച ചെയ്യുന്ന ‘ഇക്കോ-ഫ്രണ്ട്ലി’ (eco-friendly) എന്ന ആശയം നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപേ ഇന്ത്യൻ കരകൗശല വിദഗ്ദ്ധർ പ്രാവർത്തികമാക്കിയിരുന്നു. പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന, പൂർണ്ണമായും അഴുകിപ്പോകുന്ന അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ ഉപയോഗിച്ചാണ് ഒട്ടുമിക്ക പരമ്പരാഗത കലകളും നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്.

മഹാരാഷ്ട്രയിലെ വാർളി, ഗുജറാത്തിലെ ലിപ്പൻ തുടങ്ങിയ കലാരൂപങ്ങളിൽ പ്രാദേശികമായി ലഭിക്കുന്ന കളിമണ്ണും പശുവിൻ ചാണകവും ഉപയോഗിച്ചാണ് ചുവരുകളിൽ ചിത്രപ്പണികൾ ചെയ്യുന്നത്. ഇത് വീടിനുള്ളിലെ താപനില സ്വാഭാവികമായി നിയന്ത്രിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നതിനൊപ്പം തദ്ദേശീയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ആന്ധ്രാപ്രദേശിലെ കലങ്കാരി (Kalamkari) ചിത്രങ്ങളിൽ ഇൻഡിഗോ, കടുക്, തുരുമ്പ്, ചെടികളുടെ തൊലികൾ എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചെടുക്കുന്ന നിറങ്ങളാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ഒഡീഷയിലെ പട്ടചിത്ര, ബീഹാറിലെ മധുബനി തുടങ്ങിയ ചിത്രകലകളിലും സസ്യങ്ങളിൽ നിന്നും ധാതുക്കളിൽ നിന്നും ലഭിക്കുന്ന നിറങ്ങളാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. മുള, ചൂരൽ, സബായ് പുല്ല് (Sabai grass), പനയോലകൾ, ഖാദി, വാഴനാര്, ചിരട്ട എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിക്കുന്ന കരകൗശല വസ്തുക്കൾ പശ്ചിമ ബംഗാൾ, അസം, ഒഡീഷ എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ വലിയൊരു ജനവിഭാഗത്തിന് വരുമാനം നൽകുന്നു. പപ്പിയർ മാഷെ (papier-mache) കലകളിൽ ഉപയോഗിച്ച കടലാസുകൾ പുനരുപയോഗം ചെയ്യുന്നത് പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദപരമായ സമീപനത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്.

ഇന്ന് സമകാലിക ഇന്ത്യൻ കലാകാരന്മാരായ നളിനി മലാനി (Nalini Malani), അഞ്ജു ദോഡിയ (Anju Dodiya) തുടങ്ങിയവർ പാഴ്മരങ്ങളും, ലോഹങ്ങളും, പുനരുപയോഗിക്കാവുന്ന മറ്റ് വസ്തുക്കളും ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിക്കുന്ന ഇൻസ്റ്റലേഷനുകൾ (installations) പാരിസ്ഥിതിക പ്രശ്നങ്ങളെക്കുറിച്ച് പൊതുജനങ്ങളിൽ അവബോധം സൃഷ്ടിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ ഉൾനാടൻ ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പരമ്പരാഗത കലാകാരന്മാർ തങ്ങളുടെ ചിത്രങ്ങളിലൂടെ പാരിസ്ഥിതിക പ്രശ്നങ്ങൾ, ജലചൂഷണം, മൃഗങ്ങളുമായുള്ള മനുഷ്യന്റെ ഇടപെടലുകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ശക്തമായ സന്ദേശങ്ങൾ നൽകുന്നുണ്ട്.

വാസ്തുവിദ്യയും ജലസംരക്ഷണ ഉപകരണകലകളും

കല എന്നത് വരകളിലോ വർണ്ണങ്ങളിലോ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മരുഭൂമിയിലെ ഭൂമിശാസ്ത്രത്തിൽ, ജലസംരക്ഷണത്തിനായി നിർമ്മിക്കുന്ന ഓരോ വാസ്തുവിദ്യയും ഒരു മഹത്തായ കലാരൂപമാണ്. രാജസ്ഥാനിലെ താർ മരുഭൂമിയിൽ മഴ വളരെ കുറവായതിനാൽ ജീവൻ നിലനിർത്താൻ മഴവെള്ളം സംഭരിക്കുക എന്നത് അത്യന്താപേക്ഷിതമായിരുന്നു. നൂറ്റാണ്ടുകളിലൂടെ ഇവിടുത്തെ ജനങ്ങൾ പ്രാദേശിക ഭൂപ്രകൃതിക്കും, മഴയുടെ രീതിക്കും, സമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്കും അനുസൃതമായി വളരെ സങ്കീർണ്ണമായ ജലസംഭരണ സംവിധാനങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തു. താങ്കകൾ (taankas), ജോഹാദുകൾ (johads), കുണ്ഡുകൾ (kunds), പടവുകിണറുകൾ (baoris/stepwells) എന്നിവ ഇതിന് ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ഇവ മികച്ച എഞ്ചിനീയറിംഗ് വൈദഗ്ദ്ധ്യത്തിന്റെയും പാരിസ്ഥിതിക ബോധത്തിന്റെയും പ്രതീകങ്ങളാണ്. ഒഴുകിവരുന്ന മഴവെള്ളത്തിന്റെ വേഗത കുറച്ച് അത് മണ്ണിലേക്ക് താഴ്ന്നിറങ്ങാനും, അങ്ങനെ ഭൂഗർഭജലം വർദ്ധിപ്പിക്കാനും ഈ സംവിധാനങ്ങൾ സഹായിച്ചു.

ആർനാ-ഝർനാ (Arna-Jharna) മ്യൂസിയത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന റായ്മൽ നാഡ (Raimal Nada) എന്ന പുരാതന മഴവെള്ള സംഭരണി ഈ വാസ്തുവിദ്യാ കലയുടെ ഉത്തമോദാഹരണമാണ്. സിമന്റോ കുമ്മായമോ ഉപയോഗിക്കാതെ, മണൽക്കല്ലുകൾ കൃത്യമായ അളവിൽ മുറിച്ച് ലോക്ക്-ആൻഡ്-കീ (lock-and-key) മാതൃകയിൽ കൂട്ടിയോജിപ്പിച്ചാണ് ഇതിന്റെ ഭിത്തികൾ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. കടുത്ത മൺസൂൺ ഒഴുക്കുകളെപ്പോലും അതിജീവിക്കാൻ ഈ നിർമ്മാണരീതിക്ക് കഴിഞ്ഞു. ഈ പടവുകിണറുകൾ കേവലം പ്രായോഗിക ആവശ്യങ്ങൾക്കുള്ളതായിരുന്നില്ല; ഗ്രാമീണർക്ക് ഒത്തുകൂടാനും, ഉത്സവങ്ങൾ ആഘോഷിക്കാനും, കഥകൾ പങ്കുവെക്കാനുമുള്ള ഒരു പ്രധാന സാമൂഹിക-സാംസ്കാരിക വേദി കൂടിയായിരുന്നു അവ. ജലക്ഷാമം എന്ന പാരിസ്ഥിതിക പ്രതിസന്ധിയെ എത്ര സർഗ്ഗാത്മകമായാണ് ഒരു സമൂഹം മറികടന്നത് എന്നതിന്റെ ജീവിക്കുന്ന പാഠങ്ങളാണിവ.

കൊളോണിയൽ അധിനിവേശവും കലകളുടെ പരിണാമവും

ഇന്ത്യൻ കലകളുടെ ചരിത്രത്തിൽ ബ്രിട്ടീഷ് കൊളോണിയൽ ഭരണം വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത് ഇന്ത്യയിലെ തദ്ദേശീയവും ഗോത്രവർഗ്ഗപരവുമായ കലകൾ വലിയതോതിൽ പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടു. യൂറോപ്യൻ സൗന്ദര്യശാസ്ത്രത്തിന് മുൻഗണന ലഭിച്ചതോടെ, ഇന്ത്യയിലെ കലകൾ പരിഷ്കൃതമല്ലാത്തതായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. തദ്ദേശീയരായ കലാകാരന്മാർക്ക് നാട്ടുരാജാക്കന്മാരിൽ നിന്നും പ്രഭുക്കന്മാരിൽ നിന്നും പരമ്പരാഗതമായി ലഭിച്ചിരുന്ന സാമ്പത്തിക പ്രോത്സാഹനം (royal patronage) ഇല്ലാതായി. ഇതിന്റെ ഫലമായി ഉപജീവനത്തിനായി ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിന്ന് നഗരങ്ങളിലേക്ക് കുടിയേറാൻ നിർബന്ധിതരായ കലാകാരന്മാർ, വിപണിയുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് (mass consumption) വേഗത്തിൽ കല സൃഷ്ടിക്കാൻ തുടങ്ങി.

ഇതിന്റെ ഫലമായി കൊൽക്കത്ത പോലുള്ള നഗരങ്ങളിൽ ‘ബസാർ പെയിന്റിംഗുകൾ’ (Bazaar paintings), കമ്പനി പെയിന്റിംഗുകൾ (Company school paintings) എന്നിവ രൂപപ്പെട്ടു. കടലാസുകൾ, അഭ്രം (mica), തുണികൾ എന്നിവയിലായിരുന്നു ഇവ വരച്ചിരുന്നത്. കൊൽക്കത്തയിലെ കാളീഘട്ട് ക്ഷേത്ര പരിസരങ്ങളിൽ ഭക്തിപരമായ ആവശ്യങ്ങൾക്കായി പതുവകൾ (Patuas) എന്നറിയപ്പെടുന്ന കലാകാരന്മാർ ആരംഭിച്ച കാളീഘട്ട് (Kalighat) ചിത്രകല, പിൽക്കാലത്ത് ബ്രിട്ടീഷ് വാഴ്ചക്കാലത്തെ സാമൂഹിക മാറ്റങ്ങളെയും പുതിയ നഗര സംസ്കാരത്തെയും വിമർശനാത്മകമായി ചിത്രീകരിക്കുന്ന ഒരു മാധ്യമമായി പരിണമിച്ചു. വ്യവസായവൽക്കരണവും യന്ത്രത്തറികളുടെ വരവും പരമ്പരാഗത കൈത്തറി നെയ്ത്തുകാരെയും കരകൗശല തൊഴിലാളികളെയും കടുത്ത സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയിലാക്കി. വസ്ത്ര നിർമ്മാണത്തിന്റെ പ്രഭവകേന്ദ്രം ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിന്ന് വലിയ വ്യവസായ നഗരങ്ങളിലേക്ക് പറിച്ചുനടപ്പെട്ടു.

ആധുനിക പുനരുജ്ജീവനവും ഭൂമിശാസ്ത്ര സൂചികകളും (GI Tags and Revival)

സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തരം, ഗ്രാമീണ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി ഇന്ത്യൻ കലകളെയും കരകൗശലങ്ങളെയും പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ സജീവമായി നടന്നു. ഇന്ത്യയിലെ കരകൗശല മേഖല ഇന്ന് കൃഷി കഴിഞ്ഞാൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് തൊഴിൽ നൽകുന്ന രണ്ടാമത്തെ വലിയ സാമ്പത്തിക മേഖലയാണ്. ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ഗ്രാമീണർ, പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകൾ, ഈ മേഖലയെ ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്. ഇന്ത്യൻ പാരമ്പര്യ കലകളെ ആധുനിക ഫാഷൻ, അലങ്കാര വസ്തുക്കൾ എന്നിവയുമായി സംയോജിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സമകാലിക പ്രസക്തി നിലനിർത്താൻ യുവ ഡിസൈനർമാർ ശ്രമിക്കുന്നുണ്ട്. ബോധവൽക്കരണ ക്യാമ്പയിനുകളും പ്രദർശനങ്ങളും വഴി തദ്ദേശീയ കലകൾക്ക് ആഭ്യന്തര വിപണിയിൽ വലിയ ഡിമാൻഡ് ഉണ്ടാക്കാൻ സാധിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ആഗോളവൽക്കരണത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ, ഇന്ത്യയുടെ തദ്ദേശീയ കലകളെ വാണിജ്യപരമായ ചൂഷണത്തിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റ് ഭൂമിശാസ്ത്ര സൂചികകൾ (Geographical Indications – GI Tags) അവതരിപ്പിച്ചു. ഒരു പ്രത്യേക ഭൂപ്രദേശത്തിന്റെ സവിശേഷമായ ഗുണനിലവാരവും, കാലാവസ്ഥാ പ്രത്യേകതകളും, പാരമ്പര്യവുമുള്ള ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്കാണ് ജി.ഐ ടാഗ് നൽകുന്നത്. എന്നാൽ കലയുടെ വിപണി വല്കരണത്തെ തടയാനാവുന്നുണ്ടോ എന്നു സംശയമാണ്.

ഭൂമിശാസ്ത്ര സൂചിക (GI Tag) ലഭിച്ച ചില പ്രധാന പ്രാദേശിക കലകളും ഉൽപ്പന്നങ്ങളും താഴെ നൽകുന്നു: