മാനസികരോഗചികിത്സ (Psychotherapy)

മനഃശാസ്ത്രപരമായ ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ, മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾ, വൈകാരിക പ്രയാസങ്ങൾ എന്നിവ ലഘൂകരിക്കുന്നതിനും വ്യക്തിപരമായ വളർച്ച പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനും ലക്ഷ്യമിടുന്ന ഒരു സഹകരണാത്മക ചികിത്സാപ്രക്രിയയാണ് മനോചികിത്സ അല്ലെങ്കിൽ മാനസികരോഗചികിത്സ. പരിശീലനം ലഭിച്ച ഒരു തെറാപ്പിസ്റ്റും (ചികിത്സകൻ) ക്ലയിൻ്റും (രോഗി) തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണത്തിലൂടെയുള്ള ഒരു ഇടപെടലാണിത്. മനോചികിത്സ കേവലം “സംസാരിക്കുന്നത്” എന്നതിലുപരി, ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കപ്പെട്ട സിദ്ധാന്തങ്ങളെയും സാങ്കേതികവിദ്യകളെയും അടിസ്ഥാനമാക്കി പെരുമാറ്റപരവും വൈകാരികവുമായ മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്ന ഒരു പ്രൊഫഷണൽ രീതിയാണ്.

മാനസികരോഗചികിത്സയുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം വ്യക്തിയുടെ മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് ശാശ്വത പരിഹാരം കാണുക, വൈകാരിക സമ്മർദ്ദം കുറയ്ക്കുക, ബന്ധങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുക, ജീവിത വെല്ലുവിളികളെ നേരിടാനുള്ള കഴിവുകൾ വളർത്തുക എന്നിവയാണ്.
മനോചികിത്സ, മനുഷ്യൻ്റെ മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാന കാരണങ്ങളെ (Root Causes) അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു. ഒരു ക്ലയിൻ്റിൻ്റെ നിലവിലെ ബുദ്ധിമുട്ടുകൾക്ക് പിന്നിൽ പതിറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുള്ള ബോധപൂർവ്വമല്ലാത്ത ചിന്താരീതികളോ (Unconscious Thought Patterns) തെറ്റായ പഠനങ്ങളോ (Maladaptive Learnings) ഉണ്ടാകാം. തെറാപ്പിസ്റ്റ്, സുരക്ഷിതവും രഹസ്യാത്മകവുമായ ഒരന്തരീക്ഷം ഒരുക്കുകയും ക്ലയിൻ്റുമായി ഒരു വിശ്വാസബന്ധം (Therapeutic Alliance) സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ബന്ധമാണ് ചികിത്സയുടെ വിജയത്തിന് നിർണ്ണായക ഘടകം.

കാലക്രമേണ, വിവിധ മനഃശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി നിരവധി മനോചികിത്സാ സമീപനങ്ങൾ വികസിച്ചു. മനോവിശ്ലേഷണവും മനോചലനാത്മക ചികിത്സയും (Psychoanalytic and Psychodynamic Therapy) സിഗ്മണ്ട് ഫ്രോയിഡിൻ്റെ സിദ്ധാന്തങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ചികിത്സാസമീപനമാണ്. വ്യക്തിയുടെ അബോധമനസ്സിൽ (Unconscious) അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട സംഘർഷങ്ങളും ബാല്യകാലാനുഭവങ്ങളുമാണ് നിലവിലെ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് കാരണം എന്ന് ഇത് വിശ്വസിക്കുന്നു. സ്വപ്നവിശകലനം (Dream Analysis), സ്വതന്ത്രമായ ചിന്തകൾ (Free Association) തുടങ്ങിയ രീതികളിലൂടെ ഈ അബോധപരമായ ഉള്ളടക്കം കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. വൈജ്ഞാനിക-പെരുമാറ്റ ചികിത്സ (Cognitive-Behavioral Therapy – CBT)
ഏറ്റവും സാധാരണവും തെളിവുകൾ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതുമായ ചികിത്സാരീതിയാണ്. വ്യക്തിയുടെ തെറ്റായ ചിന്താരീതികളും (Maladaptive Thoughts) പെരുമാറ്റങ്ങളും (Behaviors) മാറ്റുന്നതിലാണ് CBT ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. യുക്തിരഹിതമായ ചിന്തകളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയെ കൂടുതൽ യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ളവയാക്കി മാറ്റാനും ഈ ചികിത്സ സഹായിക്കുന്നു.
“മനുഷ്യർ വസ്തുതകളാൽ അല്ല, മറിച്ച് ആ വസ്തുതകളെക്കുറിച്ച് അവർക്കുള്ള കാഴ്ചപ്പാടുകളാൽ അസ്വസ്ഥരാകുന്നു.” CBT യുടെ അടിസ്ഥാനം ഈ തത്വമാണ്.
ഉദാഹരണത്തിനു, പരീക്ഷയിൽ തോൽക്കുമ്പോൾ, “ഞാൻ ഒരു പരാജയമാണ്, എന്നെ ഒന്നിനും കൊള്ളില്ല” എന്ന ചിന്തയെ CBT യിലൂടെ “ഇതൊരു പരാജയമാണ്, പക്ഷേ എനിക്ക് അടുത്ത തവണ കൂടുതൽ നന്നായി പഠിക്കാൻ കഴിയും” എന്ന കൂടുതൽ സന്തുലിതമായ ചിന്തയിലേക്ക് മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

കാൾ റോജേഴ്സ് വികസിപ്പിച്ച മാനവികത കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ള ചികിത്സ (Humanistic/Person-Centered Therapy), ക്ലയിൻ്റിൻ്റെ സ്വയം വളരാനുള്ള ആന്തരിക ശേഷിയിൽ (Innate Potential for Growth) വിശ്വസിക്കുന്നു. തെറാപ്പിസ്റ്റ്, ക്ലയിൻ്റിനെ അവരുടെ സ്വന്തം പരിഹാരങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ സഹായിക്കുന്നതിനായി മൂന്ന് പ്രധാന ഗുണങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു.
നിരുപാധികമായ നല്ല പരിഗണന (Unconditional Positive Regard): ക്ലയിൻ്റിനെ വിധിക്കാതെ അംഗീകരിക്കുക.
സഹാനുഭൂതി (Empathy): ക്ലയിൻ്റിൻ്റെ വികാരങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുക.
ആധികാരികത (Congruence): ചികിത്സകൻ സത്യസന്ധനായിരിക്കുക.

പ്രത്യേകിച്ച് അതിർത്തിരേഖാ വ്യക്തിത്വവൈകല്യം (Borderline Personality Disorder) പോലുള്ള തീവ്രമായ വൈകാരിക പ്രശ്നങ്ങളുള്ളവരെ സഹായിക്കാൻ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത ഒരു തരം CBT ആണ് ഡയാലക്റ്റിക്കൽ പെരുമാറ്റ ചികിത്സ (Dialectical Behavior Therapy – DBT). വൈകാരിക നിയന്ത്രണം (Emotion Regulation), സമ്മർദ്ദം താങ്ങാനുള്ള കഴിവ് (Distress Tolerance), മനസ്സ് തുറക്കാനുള്ള കഴിവ് (Mindfulness) എന്നിവയിൽ ഇത്‌ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു.

വിവിധതരം മാനസികാരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾക്കും ജീവിത സാഹചര്യങ്ങൾക്കും മനോചികിത്സ ഫലപ്രദമാണ്. വിഷാദം (Depression), ഉത്കണ്ഠാവൈകല്യങ്ങൾ (Anxiety Disorders), ഫോബിയകൾ, ഒബ്സസീവ്-കംപൾസീവ് ഡിസോർഡർ (OCD) എന്നിവയുടെ ചികിത്സയിൽ., ദാമ്പത്യപ്രശ്നങ്ങൾ, കുടുംബകലഹങ്ങൾ എന്നിവ പരിഹരിക്കുന്നതിന് (കുടുംബ ചികിത്സ, ദമ്പതി ചികിത്സ)., പോസ്റ്റ്‌ -ട്രോമാറ്റിക് സ്ട്രെസ് ഡിസോർഡർ (PTSD) പോലുള്ള ആഘാതാനന്തര വൈകല്യങ്ങൾ മാറ്റിയെടുക്കുന്നതിനു, ആത്മവിശ്വാസം വർദ്ധിപ്പിക്കുക, ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കുക, സമ്മർദ്ദം കൈകാര്യം ചെയ്യുക എന്നിവയ്ക്കൊക്കെ ഇത്‌ ഫലപ്രദമാണ്.

മനോചികിത്സ കർശനമായ ധാർമ്മിക നിയമങ്ങൾ പാലിക്കേണ്ടതുണ്ട്. രഹസ്യാത്മകത (Confidentiality) എന്നത് ഏറ്റവും പ്രധാനമാണ്; ക്ലയിൻ്റ് പങ്കുവെക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ ചികിത്സകൻ പുറത്തുവിടാൻ പാടില്ല (ക്ലയിൻ്റിനോ മറ്റൊരാൾക്കോ ദോഷം സംഭവിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ടെങ്കിൽ ഒഴികെ). കൂടാതെ, കാര്യങ്ങളറിയിച്ചുള്ള സമ്മതം (Informed Consent) നിർബന്ധമാണ്, അതായത് ചികിത്സാരീതി, ലക്ഷ്യങ്ങൾ, ഫീസ് എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ക്ലയിൻ്റിനെ പൂർണ്ണമായി അറിയിക്കണം.

മനോചികിത്സ കേവലം ഒരു താൽക്കാലിക സഹായമല്ല, മറിച്ച് ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ മാനസിക വഴക്കം (Psychological Flexibility) വർദ്ധിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. വിവിധ സമീപനങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും, ചികിത്സകൻ്റെ വൈദഗ്ധ്യവും ക്ലയിൻ്റുമായുള്ള വിശ്വാസബന്ധവുമാണ് ഏറ്റവും വലിയ ചികിത്സാ ഘടകം.

മനോചികിത്സ, വ്യക്തിയെ തൻ്റെ പ്രശ്നങ്ങളുടെ ഇരയായി കാണുന്നതിനുപകരം, സ്വന്തം ജീവിതത്തിൻ്റെ ശില്പിയായി മാറാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഇത് മനസ്സിൻ്റെ ശക്തിയെ ഉപയോഗിച്ച് വൈകാരികമായ രോഗശാന്തിയും സമഗ്രമായ ക്ഷേമവും (Holistic Well-being) കൈവരിക്കാനുള്ള ഒരു മാർഗ്ഗമാണ്.

മനോവിശ്ലേഷണചികിത്സകൾ (Psychodynamic therapies)

മനുഷ്യന്റെ മാനസികാരോഗ്യത്തെയും പെരുമാറ്റത്തെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ അബോധമനസ്സിനുള്ള (Unconscious mind) പങ്ക് എത്രത്തോളമുണ്ടെന്ന് അന്വേഷിക്കുന്ന ആഴത്തിലുള്ള ഒരു ചികിത്സാസമ്പ്രദായമാണ് മനോവിശ്ലേഷണചികിത്സകൾ. സിഗ്മണ്ട് ഫ്രോയിഡിന്റെ വിഖ്യാതമായ സൈക്കോഅനാലിസിസിന്റെ തത്വങ്ങളിൽ വേരൂന്നിയതാണെങ്കിലും, ഈ ചികിത്സാ രീതി ഇന്ന് കൂടുതൽ വഴക്കമുള്ളതും, സമയബന്ധിതവും, പ്രായോഗികവുമായ സമീപനങ്ങളോടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ വൈകാരിക പ്രശ്നങ്ങൾ, അവരുടെ കുട്ടിക്കാലത്തെ അനുഭവങ്ങളുടെയും, അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട സംഘർഷങ്ങളുടെയും പ്രതിഫലനമാണ് എന്ന അടിസ്ഥാനതത്വത്തിലാണ് ഇത് ഊന്നൽ നൽകുന്നത്.
ചികിത്സയുടെ സൈദ്ധാന്തിക അടിത്തറ
മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിനെ ഇഡ് (Id), ഈഗോ (Ego), സൂപ്പർ ഈഗോ (Superego) എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചാണ് ഫ്രോയിഡ് വിശദീകരിച്ചത്.
ഇഡ് എന്നത് ജന്മവാസനകളും പ്രാഥമിക ചോദനകളുമാണ് (വിശപ്പ്, ലൈംഗികത), ഇത് പൂർണ്ണമായും അബോധാവസ്ഥയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സൂപ്പർ ഈഗോ എന്നത് ധാർമ്മികതയുടെയും സാമൂഹികനിയമങ്ങളുടെയും ശബ്ദമാണ്. ഈഗോ ആകട്ടെ, യാഥാർത്ഥ്യബോധത്തോടെ ഇഡിനെയും സൂപ്പർ ഈഗോയെയും സന്തുലിതമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
ഈ മൂന്ന് ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങളും, പ്രത്യേകിച്ച് ചെറുപ്പത്തിൽ പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത ഇഡിപ്പസ് (Oedipus) അല്ലെങ്കിൽ ഇലക്ട്ര (Electra) പോലുള്ള കോംപ്ലക്സുകളുമാണ് പിൽക്കാലത്ത് മാനസിക ബുദ്ധിമുട്ടുകൾക്ക് കാരണമാകുന്നത് എന്ന് സൈക്കോഡൈനാമിക് വീക്ഷണം പറയുന്നു.

ഈ ചികിത്സയുടെ കാതൽ, രോഗിയും തെറാപ്പിസ്റ്റുമായുള്ള ശക്തവും വിശ്വസ്തവുമായ ബന്ധമാണ്. അബോധമനസ്സിന്റെ ഉള്ളടക്കങ്ങൾ പുറത്തുകൊണ്ടുവരാൻ പല മാർഗ്ഗങ്ങൾ ഇതിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു.
സ്വതന്ത്രമായ ചിന്താപ്രവാഹം (Free Association) അങ്ങനെ ഒരു മാർഗമാണ്. രോഗിക്ക് തോന്നുന്നതെന്തും, എത്ര അപ്രസക്തമായാലും, യാതൊരു നിയന്ത്രണവുമില്ലാതെ സംസാരിക്കാൻ ഈ രീതി പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ചിന്താശൃംഖലയിലൂടെ, അബോധത്തിൽ ഒളിഞ്ഞുകിടക്കുന്ന വികാരങ്ങളിലേക്കും ഓർമ്മകളിലേക്കും എത്തിച്ചേരാൻ തെറാപ്പിസ്റ്റിന് സാധിക്കുന്നു.
സ്വപ്നവിശകലനം (Dream Analysis) ഇതിലെ മറ്റൊരു മാർഗമാണ്. ഫ്രോയിഡിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ സ്വപ്നങ്ങൾ “അബോധമനസ്സിലേക്കുള്ള രാജപാത”യാണ്. സ്വപ്നങ്ങളുടെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അർത്ഥങ്ങൾ (Latent Content) വിശകലനം ചെയ്ത്, അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട ആഗ്രഹങ്ങളും ഭയങ്ങളും തിരിച്ചറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
ഉദാഹരണത്തിന്, ജോലിയിൽ പരാജയപ്പെടുന്നതിനെക്കുറിച്ച് ആവർത്തിച്ച് സ്വപ്നം കാണുന്ന ഒരാൾക്ക്, ഇത് തന്റെ ബാല്യകാലത്ത് മാതാപിതാക്കളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ കഴിയാതെ വന്നതിന്റെ അബോധപരമായ ഭയമാണ് എന്ന് തെറാപ്പിയിലൂടെ വെളിപ്പെട്ടേക്കാം.
കൈമാറ്റം (Transference) & പ്രതി-കൈമാറ്റം (Countertransference) എന്നിവയും ഇതിലെ മാർഗങ്ങലാണ്.
കൈമാറ്റം സംഭവിക്കുമ്പോൾ, രോഗി പഴയ ബന്ധങ്ങളിലെ (ഉദാഹരണത്തിന്, സ്നേഹമുള്ളതോ, വിമർശനാത്മകമായതോ ആയതും അമ്മയുമായോ അച്ഛനുമായോ ബന്ധപ്പെട്ടതും) പ്രതികരണങ്ങൾ തെറാപ്പിസ്റ്റിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, എല്ലാ പുരുഷന്മാരും തന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുമെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്ന ഒരു സ്ത്രീ, തെറാപ്പിസ്റ്റ് അവധി എടുക്കുമ്പോൾ അമിതമായ ഉത്കണ്ഠ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും, തന്നെ തെറാപ്പിസ്റ്റ് ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് ആരോപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ, കുട്ടിക്കാലത്തെ ഉപേക്ഷിക്കൽ ഭയം (abandonment fear) തെറാപ്പിസ്റ്റിനോടുള്ള ബന്ധത്തിലേക്ക് കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. തെറാപ്പിസ്റ്റ് ഈ പ്രതികരണം വിശകലനം ചെയ്ത്, രോഗിയുടെ നിലവിലെ ബന്ധങ്ങളെ ഇത് എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നു എന്ന് വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

ഉത്കണ്ഠയിൽ നിന്ന് മനസ്സിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനുള്ള അബോധപരമായ തന്ത്രങ്ങളാണ് പ്രതിരോധ സംവിധാനങ്ങൾ. ഇവ ആരോഗ്യകരമായ അളവിൽ ആവശ്യമാണെങ്കിലും, അമിതമാകുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ വൈകാരിക വളർച്ചയെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നു. അടിച്ചമർത്തൽ (Repression), നിഷേധിക്കൽ (Denial), യുക്തിവൽക്കരണം (Rationalization) തുടങ്ങിയ പ്രതിരോധങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് വ്യക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ വികാരങ്ങളെ മറച്ചുവെക്കുന്നത് എന്ന് തെറാപ്പിയിലൂടെ കണ്ടെത്തുന്നു.

സൈക്കോഡൈനാമിക് തെറാപ്പി എന്നത് ഒരു താൽക്കാലിക ആശ്വാസമല്ല, മറിച്ച് ആഴത്തിലുള്ള വ്യക്തിപരമായ ഉൾക്കാഴ്ചയും (Insight) ശാശ്വതവുമായ മാനസിക ഘടനാപരമായ മാറ്റവും ലക്ഷ്യമിടുന്നു. ഈ ഉൾക്കാഴ്ച, ആവർത്തിച്ചുള്ള വിനാശകരമായ സ്വഭാവരീതികളെ ഭേദിക്കാനും, കൂടുതൽ ആരോഗ്യകരമായ രീതിയിൽ ബന്ധങ്ങളിൽ ഇടപെടാനും, ജീവിതത്തിൽ വ്യക്തമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ നടത്താനും വ്യക്തിയെ പ്രാപ്തനാക്കുന്നു. വിഷാദം, ഉത്കണ്ഠ, വ്യക്തിത്വ വൈകല്യങ്ങൾ, സങ്കീർണ്ണമായ ദുഃഖം (Complicated Grief) എന്നിവയ്ക്ക് ഈ ചികിത്സ ഫലപ്രദമാണ്.

മനോവിശ്ലേഷണചികിത്സകൾ ഒരാൾക്ക് അവരുടെ അസ്തിത്വപരമായ ചോദ്യങ്ങളെ അഭിമുഖീകരിക്കാനും, തങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കാനും, അതുവഴി സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം ഏറ്റെടുക്കാനും സഹായിക്കുന്ന ഒരു ആഴത്തിലുള്ള യാത്രയാണ്.

പെരുമാറ്റചികിത്സകൾ (Behavioural therapies)

തെറ്റായതും അനാവശ്യവുമായ പെരുമാറ്റങ്ങളെ മാറ്റിയെടുക്കുന്നതിലൂടെ മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരം കാണാൻ ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ള ഒരു ചികിത്സാരീതിയാണിത്. ചിന്തകളെക്കാളും വികാരങ്ങളെക്കാളും, നിരീക്ഷിക്കാനും അളക്കാനും കഴിയുന്ന പെരുമാറ്റത്തിന് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു എന്നതാണ് ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വം. പെരുമാറ്റങ്ങൾ എല്ലാം പഠിച്ചെടുക്കുന്നതാണ് എന്നും, അതിനാൽ തന്നെ അവയെ മാറ്റിയെടുക്കാനും സാധിക്കും എന്നും ഈ സമീപനം വിശ്വസിക്കുന്നു.

ഈ ചികിത്സാ രീതിയുടെ സൈദ്ധാന്തിക അടിത്തറ പ്രധാനമായും ക്ലാസിക്കൽ കണ്ടീഷനിംഗ് (Classical Conditioning – പാവ്ലോവിന്റെ സിദ്ധാന്തം), ഓപ്പറന്റ് കണ്ടീഷനിംഗ് (Operant Conditioning – ബി.എഫ്. സ്കിന്നറുടെ സിദ്ധാന്തം) എന്നീ പഠന തത്വങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഒരു സ്വാഭാവിക പ്രതികരണത്തെ (ഉദാഹരണത്തിന്, ഭക്ഷണം കാണുമ്പോൾ വായിൽ വെള്ളമൂറുന്നത്) മറ്റൊരു നിഷ്പക്ഷമായ ഉത്തേജനവുമായി (ഉദാഹരണത്തിന്, മണിനാദം) ബന്ധിപ്പിച്ച് പുതിയ പ്രതികരണം പഠിച്ചെടുക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ് ക്ലാസിക്കൽ കണ്ടീഷനിംഗ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തോടുള്ള ഭയം (Phobia) ഇങ്ങനെ പഠിച്ചെടുത്തതാകാം.
ഒരു പെരുമാറ്റത്തിന് ലഭിക്കുന്ന പ്രബലനം (Reinforcement – പ്രോത്സാഹനമോ പ്രതിഫലമോ) അല്ലെങ്കിൽ ശിക്ഷ (Punishment) എന്നിവ ആ പെരുമാറ്റം ഭാവിയിൽ ആവർത്തിക്കാനുള്ള സാധ്യതയെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്ന് ഓപ്പറന്റ് കണ്ടീഷനിംഗ് വിശദീകരിക്കുന്നു. നല്ല പെരുമാറ്റങ്ങൾക്ക് പ്രോത്സാഹനം നൽകുന്നത് വഴി അവയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും അനാവശ്യമായവയെ അവഗണിക്കുകയോ ശിക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്യുക വഴി ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

പെരുമാറ്റ ചികിത്സകൾ പ്രവർത്തന-അധിഷ്ഠിതമാണ് (Action-Oriented). ഇത് ഭൂതകാലത്തെ കുഴിച്ചുമൂടുന്നതിനേക്കാൾ, നിലവിലെ പ്രശ്നകരമായ പെരുമാറ്റങ്ങളെ മാറ്റുന്നതിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. പ്രമുഖ സൈക്കോളജിസ്റ്റായ ബി.എഫ്. സ്കിന്നർ പറയുന്നതുപോലെ, “ഒരു തെറ്റ് എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരു തെറ്റല്ല; സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന ഏറ്റവും മികച്ച കാര്യമായിരിക്കാം. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ തെറ്റ് ശ്രമം നിർത്തുന്നതാണ്.” ഇത് ചികിത്സയിൽ പുതിയ പെരുമാറ്റങ്ങൾ പരിശീലിപ്പിക്കാനുള്ള നിരന്തരമായ ശ്രമത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം എടുത്തു കാണിക്കുന്നു.

പെരുമാറ്റ ചികിത്സകളിൽ നിരവധി സാങ്കേതിക വിദ്യകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു.
സിസ്റ്റമാറ്റിക് ഡീസെൻസിറ്റൈസേഷൻ (Systematic Desensitization) അതിൽ ഒന്നാണ്. ഭയം, ഉത്കണ്ഠ തുടങ്ങിയവ കുറയ്ക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു സാങ്കേതിക വിദ്യയാണിത്. രോഗിയെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന സാഹചര്യങ്ങളെ കുറഞ്ഞ തോതിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ക്രമേണ കൂടുതൽ തീവ്രമായ സാഹചര്യങ്ങളിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു (ഹൈറാർക്കി). അതേ സമയം തന്നെ അവർക്ക് വിശ്രമിക്കാനുള്ള വിദ്യകൾ (Relaxation Techniques) പരിശീലിപ്പിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, വിമാനത്തെ ഭയമുള്ള ഒരാൾ ആദ്യം വിമാനത്തിന്റെ ചിത്രം കാണുകയും പിന്നീട് വിമാനത്താവളത്തിൽ പോകുകയും ഒടുവിൽ വിമാനത്തിൽ യാത്ര ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു.
എക്സ്പോഷർ തെറാപ്പി (Exposure Therapy) മറ്റൊന്നാണ്. ഭയപ്പെടുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ നിന്ന് ഒളിച്ചോടാതെ അതിനെ നേരിടാൻ രോഗിയെ സഹായിക്കുന്ന രീതി. ഒളിച്ചോടുന്നത് ഭയത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയാണ് ചെയ്യുന്നത് എന്ന തത്വത്തിലാണ് ഇത് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒബ്സസീവ് കംപൾസീവ് ഡിസോർഡർ (OCD) ഉള്ള വ്യക്തിയെ വൃത്തിയാക്കാനുള്ള പ്രേരണ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അത് ചെയ്യാതിരിക്കാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു (Response Prevention).
ടോക്കൺ ഇക്കണോമി (Token Economy) ഇതിലെ മറ്റൊരു വിദ്യയാണ്. കുട്ടികളുടെയോ ആശുപത്രിയിലുള്ള രോഗികളുടെയോ നല്ല പെരുമാറ്റങ്ങൾക്ക് ടോക്കണുകൾ (പോയിന്റുകൾ) നൽകുകയും അത് അവർക്ക് ഇഷ്ടപ്പെട്ട സമ്മാനങ്ങൾക്കായി (Rewards) കൈമാറ്റം ചെയ്യാൻ കഴിയുകയും ചെയ്യുന്ന രീതിയാണിത്. ഇത് പ്രബലനം ഉപയോഗിച്ച് നല്ല ശീലങ്ങൾ വളർത്താൻ സഹായിക്കുന്നു.

ഉത്കണ്ഠാ രോഗങ്ങൾ (Anxiety Disorders), ആകാരണമായ ഭയം (Phobias), ഒസിഡി (OCD), പോസ്റ്റ് ട്രോമാറ്റിക് സ്ട്രെസ് ഡിസോർഡർ (PTSD), ആസക്തികൾ (Addictions), കുട്ടികളിലെ പെരുമാറ്റ പ്രശ്നങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് പെരുമാറ്റ ചികിത്സകൾ വളരെ ഫലപ്രദമാണ്.
ചികിത്സയുടെ വിജയം രോഗിയുടെ സ്വയം തീരുമാനങ്ങളിലും പ്രവർത്തനങ്ങളിലും അധിഷ്ഠിതമാണ്. “നിങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിൽ നിങ്ങൾ പ്രതികരിക്കുന്ന രീതി നിങ്ങൾക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ ശക്തിയുണ്ട്” എന്ന തത്വം ഇവിടെ പ്രസക്തമാണ്. പെരുമാറ്റ ചികിത്സ ഒരു വ്യക്തിക്ക് പുതിയതും ആരോഗ്യകരവുമായ പ്രതികരണ ശൈലികൾ പഠിക്കാനും പഴയ, അനാവശ്യമായ പെരുമാറ്റങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കാനും സഹായിക്കുന്നു. പെരുമാറ്റ മാറ്റത്തിലൂടെ വ്യക്തിയുടെ ജീവിത നിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്താൻ ഈ ചികിത്സാ രീതിക്ക് സാധിക്കുന്നു.

അവബോധ ചികിത്സകൾ (Cognitive Therapies)

അവബോധ ചികിത്സകൾ (Cognitive Therapies), മനഃശാസ്ത്ര ചികിത്സാ രംഗത്തെ ഒരു പ്രധാന സമീപനമാണ്. നമ്മുടെ വികാരങ്ങളെയും പെരുമാറ്റങ്ങളെയും നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ബാഹ്യ സംഭവങ്ങളല്ല, മറിച്ച് ആ സംഭവങ്ങളെ നമ്മൾ എങ്ങനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന അടിസ്ഥാന തത്വത്തിലാണ് ഇത് ഊന്നുന്നത്. ലളിതമായി പറഞ്ഞാൽ, നമ്മുടെ ചിന്താരീതികൾ മാറ്റുന്നതിലൂടെ വികാരങ്ങളിലും പെരുമാറ്റങ്ങളിലും മാറ്റം വരുത്താൻ സാധിക്കും.

അവബോധ ചികിത്സാ രീതിയുടെ മുൻ‌നിരയിൽ നിൽക്കുന്നത് ഡോ. ആരോൺ ബെക്ക് ആണ്. അദ്ദേഹമാണ് കോഗ്നിറ്റീവ് തെറാപ്പി (CT) വികസിപ്പിച്ചെടുത്തത്. ബെക്ക് സിദ്ധാന്തിച്ചത്, വിഷാദം പോലുള്ള മാനസിക പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് കാരണം, യാഥാർത്ഥ്യവുമായി പൊരുത്തമില്ലാത്തതും പ്രതികൂലവുമായ ചിന്താഗതികളാണ് എന്നാണ്. ഈ ചിന്തകളെ “ഓട്ടോമാറ്റിക് നെഗറ്റീവ് തോട്ട്സ്” (Automatic Negative Thoughts) എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
പ്രമുഖ മനഃശാസ്ത്രജ്ഞനായ ആൽബർട്ട് എല്ലിസ് വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത റാഷണൽ എമോട്ടീവ് ബിഹേവിയർ തെറാപ്പി (REBT) ആണ് മറ്റൊരു സുപ്രധാന അവബോധ ചികിത്സാ രീതി. എല്ലിസിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ, യുക്തിരഹിതമായ വിശ്വാസങ്ങളാണ് (Irrational Beliefs) മിക്ക മാനസിക അസ്വസ്ഥതകൾക്കും കാരണം.
ഈ ചികിത്സാരീതികളുടെയെല്ലാം കാതൽ, ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രതികൂലമായ ചിന്താരീതികളെ തിരിച്ചറിയുക, ചോദ്യം ചെയ്യുക, അവസാനം അവയെ കൂടുതൽ യുക്തിസഹവും യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ളതുമായ ചിന്തകൾ കൊണ്ട് മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുക എന്നതാണ്. ഈ ചികിത്സകൾ പ്രധാനമായും “ഇപ്പോഴത്തെ” പ്രശ്നങ്ങളെയും അവയുടെ ചിന്താപരമായ കാരണങ്ങളെയും അഭിമുഖീകരിക്കുന്നു. “നിങ്ങളെ അലട്ടുന്നത് കാര്യങ്ങളല്ല, മറിച്ച് കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള നിങ്ങളുടെ കാഴ്ചപ്പാടാണ്.” ഈ ആശയം അവബോധ ചികിത്സയുടെ തത്വങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു.

അവബോധ ചികിത്സയിൽ, തെറാപ്പിസ്റ്റും ക്ലയിന്റും ചേർന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ക്ലയിന്റ് അനുഭവിച്ചറിയുന്ന വൈകാരിക വിഷമതകൾക്ക് കാരണമാകുന്ന, ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിയതും എന്നാൽ തെറ്റിദ്ധാരണാജനകവുമായ ചിന്താരീതികളെ (“കോഗ്നിറ്റീവ് ഡിസ്റ്റോർഷൻസ്”) തിരിച്ചറിയുകയാണ് ആദ്യപടി.
സാധാരണയായി കണ്ടുവരുന്ന ചില കോഗ്നിറ്റീവ് ഡിസ്റ്റോർഷൻസ് (Cognitive Distortions) ഉണ്ട്.
പൂർണ്ണമായ നിഗമനം (All-or-Nothing Thinking) എന്നത് കാര്യങ്ങളെ വിജയമോ പരാജയമോ എന്ന രണ്ടായി മാത്രം കാണുക എന്നതാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, പരീക്ഷയിൽ ഒരു ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം തെറ്റിയാൽ, “ഞാൻ ഒരു പരാജയമാണ്, എല്ലാം പോയി” എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നത്.
അമിതമായ സാമാന്യവൽക്കരണം (Overgeneralization) എന്നാൽ ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട നെഗറ്റീവ് സംഭവം ജീവിതത്തിലെ എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങൾക്കും ബാധകമാണെന്ന് കരുതുക. ഒരു അഭിമുഖത്തിൽ പരാജയപ്പെട്ടാൽ, “എനിക്ക് ഇനി ഒരിക്കലും നല്ല ജോലി ലഭിക്കില്ല” എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നത്.
മനസ്സുവായിക്കൽ (Mind Reading) എന്നത് മറ്റൊരാൾ മനസ്സിൽ ചിന്തിക്കുന്നത് എന്താണെന്ന് യാതൊരു തെളിവുമില്ലാതെ ഊഹിച്ചെടുക്കുന്നത്. “അവർ എന്നെ ശ്രദ്ധിക്കാത്തത്, അവർക്ക് എന്നെ ഇഷ്ടമില്ലാത്തതുകൊണ്ടാണ്” എന്ന് കരുതുന്നത്.

തെറാപ്പിസ്റ്റ് ഈ ചിന്തകളെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ ക്ലയിന്റിനെ സഹായിക്കുന്നു. ഈ ചിന്തകൾക്ക് പിന്നിലുള്ള തെളിവുകൾ എന്തൊക്കെയാണ്? ഈ ചിന്തയുടെ ഫലമായി എന്ത് സംഭവിക്കുന്നു? ഈ അവസ്ഥയെ കൂടുതൽ യാഥാർത്ഥ്യബോധത്തോടെ എങ്ങനെ കാണാൻ സാധിക്കും? എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ ക്ലയിന്റ് അവരുടെ ചിന്തകളെ വിലയിരുത്തുന്നു.
ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു വ്യക്തിക്ക് പൊതുവേദിയിൽ സംസാരിക്കാൻ ഭയമാണ്. അവരുടെ ഓട്ടോമാറ്റിക് ചിന്ത: “ഞാൻ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങിയാൽ എല്ലാവരും എന്നെ കളിയാക്കും, ഞാൻ വിഡ്ഢിയാകും.”
തെറാപ്പിയിൽ, ഈ ചിന്തയെ ഇങ്ങനെ ചോദ്യം ചെയ്യാം എന്നാണ് നോക്കുന്നത്. ചില ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ, ഭയം അടിസ്ഥാനരഹിതമാണെന്ന് ക്ലയിന്റിന് ബോധ്യപ്പെടുന്നു. അവർ കൂടുതൽ യുക്തിസഹമായ ചിന്താരീതി സ്വീകരിക്കുന്നു.

അവബോധ ചികിത്സകൾ ഇന്ന് വിഷാദം, ഉത്കണ്ഠാ രോഗങ്ങൾ (Anxiety Disorders), ഫോബിയകൾ, പാനിക് ഡിസോർഡർ, ഒബ്സെസ്സീവ് കംപൽസീവ് ഡിസോർഡർ (OCD) തുടങ്ങിയ നിരവധി മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് ഫലപ്രദമായ തെളിയിക്കപ്പെട്ട ചികിത്സാ രീതിയാണ്. കോഗ്നിറ്റീവ് ബിഹേവിയറൽ തെറാപ്പി (CBT), അതായത് അവബോധ ചികിത്സയും പെരുമാറ്റ ചികിത്സയും സംയോജിപ്പിച്ചുള്ള രീതി, ഇന്ന് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉപയോഗിക്കുന്നതും ഗവേഷണം ചെയ്യപ്പെട്ടതുമായ സമീപനമാണ്.
ഈ ചികിത്സാ രീതി, ക്ലയിന്റിനെ അവരുടെ മാനസികാരോഗ്യത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കാൻ സഹായിക്കുകയും, ഭാവിയിൽ ഉണ്ടാകാവുന്ന പ്രശ്നങ്ങളെ സ്വയം കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള ശക്തമായ ഉപകരണങ്ങൾ നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് ഇതിന്റെ വലിയ പ്രത്യേകത.

അവബോധ ചികിത്സ, നമ്മൾ ചിന്തിക്കുന്ന രീതി നമ്മുടെ അനുഭവങ്ങളെ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ശക്തമായ ഒരു സമീപനമാണ്. ചിന്താരീതികളെ മാറ്റിമറിക്കുന്നതിലൂടെ, ഒരു വ്യക്തിക്ക് അവരുടെ ജീവിതത്തെയും വികാരങ്ങളെയും കൂടുതൽ നല്ല രീതിയിൽ നിയന്ത്രിക്കാൻ സാധിക്കുന്നു. “മാറ്റം തുടങ്ങുന്നത് നിങ്ങളുടെ ചിന്തകളിലാണ്” എന്ന തത്വം ഈ ചികിത്സാ രീതിയുടെ ശക്തി വിളിച്ചോതുന്നു.

അവബോധപെരുമാറ്റചികിത്സകൾ (Cognitive behavioural therapies)

കോഗ്നിറ്റീവ് ബിഹേവിയറൽ തെറാപ്പി (CBT) എന്നറിയപ്പെടുന്ന അവബോധപെരുമാറ്റചികിത്സകൾ (അവബോധം-ചിന്ത, പെരുമാറ്റം-പ്രവൃത്തി) വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട മനഃശാസ്ത്ര ചികിത്സാരീതിയാണ്.
ആധുനിക മനഃശാസ്ത്ര ചികിത്സാരീതികളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അംഗീകരിക്കപ്പെടുകയും, ഫലപ്രദമെന്ന് തെളിയിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്ത ഒന്നാണ് അവബോധപെരുമാറ്റചികിത്സകൾ അഥവാ കോഗ്നിറ്റീവ് ബിഹേവിയറൽ തെറാപ്പി (CBT). വ്യക്തികളുടെ ചിന്താരീതികളും (Cognitions), വികാരങ്ങളും (Emotions), പെരുമാറ്റങ്ങളും (Behaviors) പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന അടിസ്ഥാന തത്വത്തിലാണ് ഈ ചികിത്സാ രീതി നിലകൊള്ളുന്നത്. നമ്മുടെ ചിന്തകൾ മാറുന്നതിനനുസരിച്ച് വികാരങ്ങളിലും പ്രവൃത്തികളിലും മാറ്റം വരുത്താൻ സാധിക്കുമെന്നും, അതുവഴി മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തി നേടാൻ കഴിയുമെന്നുമാണ് CBT പഠിപ്പിക്കുന്നത്.

ഒരു വ്യക്തിയുടെ മാനസികാവസ്ഥ നിർണ്ണയിക്കുന്നതിൽ ചിന്തകൾ വഹിക്കുന്ന പങ്ക് വളരെ വലുതാണ്. CBT-യുടെ പ്രധാന കാതൽ, ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യം നേരിടുമ്പോൾ നമ്മിലുണ്ടാകുന്ന ചിന്തകൾ, നമ്മുടെ വികാരങ്ങളെയും തുടർന്ന് പെരുമാറ്റങ്ങളെയും എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്ന് തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്. ഇത് ഒരു ചക്രം പോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ (Situation) ഒരു സംഭവം നടക്കുന്നു. ചിന്ത (Thought/Cognition) എന്നത് ആ സംഭവത്തെക്കുറിച്ച് നമ്മൾ സ്വയമേവ ചിന്തിക്കുനന്നതാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്: “ഞാൻ പരീക്ഷയിൽ തോറ്റാൽ എല്ലാവരും എന്നെ മണ്ടിയായി കണക്കാക്കും.” ഈ ചിന്തയുടെ ഫലമായുണ്ടാകുന്നതാണ് വികാരം (Emotion). ഉദാഹരണത്തിന്, കടുത്ത ഉത്കണ്ഠ. ഈ വികാരത്തോട് പ്രതികരിച്ചുകൊണ്ട് നമ്മൾ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തിയാണ് പെരുമാറ്റം (Behavior). ഉദാഹരണത്തിന്, പരീക്ഷ എഴുതാതെ ഒഴിവാക്കുക.
ഈ ചിന്താരീതിയിൽ കടന്നുകൂടുന്ന അപകടകരമായ ചിന്താ വൈകല്യങ്ങൾ (Cognitive Distortions) ആണ് പലപ്പോഴും മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് വഴി വെക്കുന്നത്. CBT-യുടെ ലക്ഷ്യം, ഈ ‘ചിന്തകളുടെ നിലവാരം’ മെച്ചപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ്.

CBT ഒരു ലക്ഷ്യാധിഷ്ഠിതവും (Goal-oriented), സമയപരിധിയുള്ളതും (Time-limited), പ്രശ്നപരിഹാരത്തിലൂന്നിയതുമായ (Problem-focused) ചികിത്സാരീതിയാണ്. ഇത് വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം തെറാപ്പിസ്റ്റ് ആകാനുള്ള കഴിവ് നൽകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
ഈ ചികിത്സയിൽ പല പ്രധാന സാങ്കേതിക വിദ്യകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു.
ചിന്താ പുനഃക്രമീകരണം (Cognitive Restructuring) അതിൽ ഒന്നാണ്. ഇവിടെ തെറാപ്പിസ്റ്റ് വ്യക്തിയെ അവരുടെ അനാരോഗ്യകരമായ ഓട്ടോമാറ്റിക് ചിന്തകളെ (Automatic Negative Thoughts – ANTs) തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഈ ചിന്തകൾ യാഥാർത്ഥ്യവുമായി എത്രത്തോളം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് ചോദ്യം ചെയ്യുകയും, അതിനു പകരം കൂടുതൽ യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ളതും ആരോഗ്യകരവുമായ ചിന്തകൾ സ്ഥാപിക്കാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പെരുമാറ്റപരമായ പരീക്ഷണങ്ങൾ (Behavioral Experiments) മറ്റൊരു വിദ്യയാണ്. ഇത് പേടിയുള്ള സാഹചര്യങ്ങളെ ഘട്ടംഘട്ടമായി നേരിടാൻ വ്യക്തിയെ സഹായിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, സാമൂഹിക ഉത്കണ്ഠ (Social Anxiety) ഉള്ള ഒരാളെ ആദ്യം ഒരു സുഹൃത്തിനോട് മാത്രം സംസാരിക്കാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നീട് ചെറിയ ഗ്രൂപ്പുകളിൽ സംസാരിക്കാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ഈ രീതിയെ എക്സ്പോഷർ തെറാപ്പി (Exposure Therapy) എന്നും വിളിക്കാറുണ്ട്.
പ്രവർത്തനക്ഷമത വർദ്ധിപ്പിക്കൽ (Behavioral Activation) മറ്റൊരു വിദ്യയാണ്.
വിഷാദമുള്ള ആളുകൾ പലപ്പോഴും പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്മാറി ഒറ്റപ്പെടുന്നു. അവരുടെ മനോനില മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനായി, അവർക്ക് സന്തോഷം നൽകിയിരുന്നതോ അല്ലെങ്കിൽ ലക്ഷ്യബോധം നൽകുന്നതോ ആയ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

വിഷാദം (Depression), ഉത്കണ്ഠാ വൈകല്യങ്ങൾ (Anxiety Disorders), ഒബ്‌സെസ്സീവ് കംപൽസീവ് ഡിസോർഡർ (OCD), പോസ്റ്റ് ട്രോമാറ്റിക് സ്ട്രെസ് ഡിസോർഡർ (PTSD), ഉറക്കമില്ലായ്മ (Insomnia), ഭക്ഷണ ക്രമക്കേടുകൾ (Eating Disorders) തുടങ്ങി നിരവധി മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് CBT ഫലപ്രദമായ ഒരു ചികിത്സയായി ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ആരോഗ്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു. ഇത് മരുന്ന് ഉപയോഗിക്കുന്നതിനോടോ, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റ് ചികിത്സാരീതികളോടൊപ്പമോ ഉപയോഗിക്കാം.
പഴയകാലത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അന്വേഷിക്കുന്ന മറ്റ് ചികിത്സകളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, നിലവിലെ പ്രശ്നങ്ങളെയും അവയുടെ പരിഹാരങ്ങളെയും കുറിച്ചാണ് CBT കൂടുതലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. സാധാരണയായി 5 മുതൽ 20 വരെ സെഷനുകൾ കൊണ്ട് തന്നെ രോഗിയുടെ ജീവിതത്തിൽ കാര്യമായ മാറ്റങ്ങൾ കാണാൻ കഴിയും.
ഡോ. ആൽബർട്ട് എല്ലിസ് പറഞ്ഞ ഒരു തത്വം ഈ ചികിത്സാ രീതിയുടെ പ്രാധാന്യം എടുത്തു കാണിക്കുന്നു: “ആളുകൾ വെറുതെ അസ്വസ്ഥരാവുകയല്ല, അവരുടെ അസ്വസ്ഥതയ്ക്ക് അവർ തന്നെ സംഭാവന ചെയ്യുന്നുണ്ട്.” നമ്മുടെ ചിന്താരീതിയെ മാറ്റുന്നതിലൂടെ ഈ അസ്വസ്ഥത കുറയ്ക്കാൻ കഴിയുമെന്നാണ് CBT തെളിയിക്കുന്നത്. സ്വയം മെച്ചപ്പെടുത്താനും, കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായി ജീവിതത്തെ സമീപിക്കാനും, ഒരാളെ പ്രാപ്തനാക്കുന്ന ശക്തമായ ഒരു ഉപകരണമാണ് അവബോധപെരുമാറ്റചികിത്സകൾ.