പ്രധാന വിജ്ഞാന ശാഖകൾ: ഒരു വിശകലനം

ഇൽമുൽ ബലാഗ കേവലം ഒരു വിഷയമല്ല, മറിച്ച് മൂന്ന് വ്യത്യസ്തമായ എന്നാൽ പരസ്പരബന്ധിതമായ ഉപവിഭാഗങ്ങളുടെ സംഗമമാണ്.

1. ഇൽമുൽ മആനി (Ilm al-Ma’ani)

വാചകങ്ങൾ സംസാരിക്കുന്ന സന്ദർഭത്തിനും (Context) അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെടുന്ന വ്യക്തിക്കും (Audience) അനുസൃതമായി പ്രയോഗിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്ന ശാഖയാണിത്. “ഓരോ സന്ദർഭത്തിനും അതിന്റേതായ സംസാരരീതിയുണ്ട്” (ലി കുല്ലി മഖാമിൻ മഖാൽ) എന്നതാണ് ഈ ശാഖയുടെ ആപ്തവാക്യം. ഒരു വിവരം നൽകുക എന്നതിലുപരി, ആ വിവരം ഏത് സാഹചര്യത്തിൽ നൽകുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടെ പ്രധാനം.

ഇതിലെ പ്രധാന ചർച്ചാവിഷയങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

അൽ-ഖബർ (Informative sentence): ഒരു സത്യമോ മിഥ്യയോ ആകാൻ സാധ്യതയുള്ള വാചകം. ഇത് കേൾക്കുന്നവന്റെ അറിവിന്റെ നിലവാരമനുസരിച്ച് മൂന്നായി തിരിക്കാം: ഇബ്തിദാഈ (ഒന്നും അറിയാത്തവന് നൽകുന്ന പ്രാഥമിക വിവരം), ത്വലബി (സംശയമുള്ളവന് ഊന്നൽ നൽകി നൽകുന്ന വിവരം), ഇൻകാരി (നിഷേധിക്കുന്നവന് ശക്തമായ സത്യവാചകങ്ങളിലൂടെ നൽകുന്ന വിവരം).

അൽ-ഇൻശാ (Non-informative sentence): ആജ്ഞ (Amr), നിരോധനം (Nahy), ചോദ്യം (Istifham), ആഗ്രഹം (Tamanni) തുടങ്ങിയവ ഇതിൽ പെടുന്നു.

ഖസ്ർ (Restriction): ഒരു പ്രത്യേക കാര്യത്തെ മറ്റൊരു കാര്യത്തിലേക്ക് പരിമിതപ്പെടുത്തുന്ന രീതി.

2. ഇൽമുൽ ബയാൻ (Ilm al-Bayan)

ഒരേ ആശയം തന്നെ വ്യത്യസ്ത ശൈലികളിലും രൂപങ്ങളിലും അവതരിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവിനെയാണ് ഇൽമുൽ ബയാൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഒരു കാര്യം നേരിട്ട് പറയുന്നതിന് പകരം ഉദാഹരണങ്ങളിലൂടെയോ രൂപകങ്ങളിലൂടെയോ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിന് കൂടുതൽ മിഴിവ് ലഭിക്കുന്നു.

പ്രധാന ഘടകങ്ങൾ:

തശ്ബീഹ് (Simile): രണ്ട് വസ്തുക്കൾക്കിടയിലുള്ള സാമ്യതയെ വ്യക്തമാക്കുന്നത്. ഉദാഹരണത്തിന്, “അവൻ സിംഹത്തെപ്പോലെ ധീരനാണ്”.

ഇസ്തിആറ (Metaphor): ഉപമയുടെ ഒരു ഘടകം മറച്ചുവെച്ച് നേരിട്ട് രൂപകമായി പ്രയോഗിക്കുന്നത്.

കിനായ (Metonymy): ഒരു കാര്യത്തിന്റെ ഗുണത്തെയോ അനുബന്ധത്തെയോ സൂചിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആ കാര്യത്തെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.

3. ഇൽമുൽ ബദീഅ് (Ilm al-Badi’)

ഭാഷയുടെ ബാഹ്യവും ആന്തരികവുമായ ഭംഗി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള അലങ്കാരങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ് ഇതിൽ ചർച്ച ചെയ്യുന്നത്. ഇതിനെ ലഫ്ളിയ്യ (വാക്കുകളിലെ ഭംഗി), മഅ്നവിയ്യ (അർത്ഥത്തിലെ ഭംഗി) എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി തിരിക്കാം.

ഉദാഹരണങ്ങൾ:

ജിനാസ് (Paronomasia): ഒരേപോലെയുള്ള വാക്കുകൾ വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നത്.(മലയാളത്തിലെ ശ്ലേഷം)

സജഅ് (Rhymed prose):

വാചകങ്ങളുടെ അവസാനത്തിൽ ഒരേ ശബ്ദം വരുന്നത്.(അന്ത്യ പ്രാസം)

തിബാഖ് (Antithesis): വിപരീതാർത്ഥമുള്ള പദങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് പ്രയോഗിക്കുന്നത്.

അടിസ്ഥാന ഗ്രന്ഥങ്ങളും അവയുടെ ഉള്ളടക്കവും

അറബി അലങ്കാര ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസ പരിണാമങ്ങളിൽ സുപ്രധാന പങ്കുവഹിച്ച ഗ്രന്ഥങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

1. അൽ-ബയാനു വത്തബ്യീൻ (അൽ ജാഹിള്): പ്രസംഗകലയെയും ഭാഷയുടെ പ്രയോഗക്ഷമതയെയും കുറിച്ചുള്ള വിപുലമായ ഗ്രന്ഥം.
2. ദലാഇലുൽ ഇഅ്ജാസ് (അബ്ദുൽ ഖാഹിർ ജുർജാനി): വാചകഘടനയും അർത്ഥവും തമ്മിലുള്ള ഗാഢമായ ബന്ധത്തെയും ഖുർആനിലെ സാഹിത്യ വിസ്മയങ്ങളെയും ഇതിൽ ചർച്ച ചെയ്യുന്നു.
3. മിഫ്താഹുൽ ഉലൂം (സക്കാകി): അറബി ഭാഷയിലെ 12 വിജ്ഞാന ശാഖകളെ ക്രോഡീകരിച്ച ഈ പുസ്തകത്തിന്റെ മൂന്നാം ഭാഗമാണ് ബലാഗയുടെ ആധുനിക ഘടനയ്ക്ക് അടിസ്ഥാനമായത്.
4. തൽഖീസുൽ മിഫ്താഹ് (ഖതീബ് അൽ ഖസ്‌വീനി): സക്കാകിയുടെ പുസ്തകത്തിലെ അലങ്കാര ശാസ്ത്ര ഭാഗം മാത്രം സംഗ്രഹിച്ചും പരിഷ്കരിച്ചും തയ്യാറാക്കിയത്. ഈ ഗ്രന്ഥമാണ് പിൽക്കാലത്ത് ലോകവ്യാപകമായി മത പാഠശാലകളിൽ പഠിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്.
5. അൽ-ഈളാഹ് ഫീ ഉലൂമിൽ ബലാഗ (ഖതീബ് അൽ ഖസ്‌വീനി): തന്റെ തന്നെ തൽഖീസിന് അദ്ദേഹം നൽകിയ വിപുലമായ വിശദീകരണമാണിത്. ഇതിൽ മുൻകാല പണ്ഡിതന്മാരുടെ അഭിപ്രായങ്ങളും വിമർശനങ്ങളും ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
6. ശറഹുൽ അഖാഇദ് (സഅ്ദുദ്ദീൻ തഫ്താസാനി): തഫ്താസാനിയുടെ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ അലങ്കാര ശാസ്ത്രത്തെ കൂടുതൽ തത്വചിന്താപരമായി സമീപിച്ചു.

ഇന്ത്യൻ ബന്ധങ്ങൾ: ആസാദ് ബിൽഗ്രാമിയും താരതമ്യ കാവ്യശാസ്ത്രവും

അറബി അലങ്കാര ശാസ്ത്ര ചരിത്രത്തിൽ ഇന്ത്യയുടെ സ്ഥാനം വളരെ വലുതാണ്. വിശേഷിച്ചും പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന മീർ ഗുലാം അലി ആസാദ് ബിൽഗ്രാമി (1704–1786) ഈ മേഖലയിൽ വിപ്ലവകരമായ മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു. യമനിലെ ഭരണാധികാരി അദ്ദേഹത്തിന് ‘ഹസ്സാനുൽ ഹിന്ദ്’ (ഇന്ത്യയുടെ ഹസ്സാൻ – പ്രവാചക കവി ഹസ്സാൻ ബിൻ സാബിത്തിനോട് ഉപമിച്ചത്) എന്ന ബഹുമതി നൽകി.

ആസാദ് ബിൽഗ്രാമിയുടെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ഗ്രന്ഥമാണ് ‘സുബ്ഹത്തുൽ മർജാൻ ഫീ ആസാരി ഹിന്ദുസ്ഥാൻ’ (Subhat al-Marjan fi Athar-i Hindustan). നാല് ഭാഗങ്ങളുള്ള ഈ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ മൂന്നാം ഭാഗം അറബി അലങ്കാര ശാസ്ത്രത്തെയും ഭാരതീയ കാവ്യശാസ്ത്രത്തെയും (Sanskrit Poetics) തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതാണ്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന കണ്ടെത്തലുകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

തഅ്‌രീബ് (Arabization): സംസ്കൃതത്തിലെയും ഹിന്ദിയിലെയും കാവ്യാലങ്കാരങ്ങളെ അറബി ഭാഷയുടെ നിയമങ്ങൾക്കനുസൃതമായി മാറ്റിയെടുക്കുന്ന പ്രക്രിയ അദ്ദേഹം അവതരിപ്പിച്ചു.

അൽ-തഹന്നൂദ് (Indianness): ഇന്ത്യൻ സാഹിത്യത്തിന്റെ തനിമയെ അറബിയിൽ അടയാളപ്പെടുത്താൻ അദ്ദേഹം ഈ വാക്ക് ഉപയോഗിച്ചു.

ധ്വനി (Dhvani): സംസ്കൃതത്തിലെ ‘ധ്വനി’ സിദ്ധാന്തത്തെ അറബിയിലെ ‘തൗരിയ’ (Tawriyah) എന്ന അലങ്കാരത്തോട് അദ്ദേഹം ഉപമിച്ചു, ഇതിനെ ‘സുൽത്താനുൽ മുഹസ്സിനാത്ത്’ (അലങ്കാരങ്ങളുടെ രാജാവ്) എന്ന് വിളിച്ചു.

ശ്ലേഷ (Slesha): വാക്കുകൾക്ക് പല അർത്ഥങ്ങൾ നൽകുന്ന ശ്ലേഷത്തിനെ അദ്ദേഹം ‘സ്വർഫുൽ ഖിസാന’ (ഭണ്ഡാര വിനിയോഗം) എന്ന് വിളിച്ചു.

ഭാരതീയ സംസ്കാരത്തെയും ഇസ്‌ലാമിക വൈജ്ഞാനിക പാരമ്പര്യത്തെയും തമ്മിൽ യോജിപ്പിച്ച ഒരു പാലമായി ആസാദ് ബിൽഗ്രാമിയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഇന്നും വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.

കേരളീയ ബന്ധങ്ങളും വികാസവും

കേരളവും അറബി ഭാഷയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന് നൂറ്റാണ്ടുകളുടെ പഴക്കമുണ്ട്. ഏഴാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ തന്നെ അറബി വ്യാപാരികൾ കേരള തീരത്ത് എത്തുകയും ഇസ്‌ലാം പ്രചരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. കേരളത്തിലെ മുസ്ലീങ്ങൾക്കിടയിൽ അറബി ഭാഷയ്ക്കും അതിലെ അലങ്കാര ശാസ്ത്രത്തിനും വലിയ പ്രാധാന്യമാണ് നൽകിവരുന്നത്.

ദർസ് – മദ്രസ പാഠ്യപദ്ധതിയിലെ സ്ഥാനം

കേരളത്തിലെ പരമ്പരാഗത ദർസുകളിലും മദ്രസകളിലും ഇൽമുൽ ബലാഗ ഒരു നിർബന്ധിത വിഷയമാണ്. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രൂപപ്പെട്ട ദർസ്-ഇ-നിസാമി (Dars-e-Nizami) പാഠ്യപദ്ധതിയുടെ സ്വാധീനത്തിൽ അലങ്കാര ശാസ്ത്രത്തിലെ ക്ലാസിക് ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ഇവിടെ പഠിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

മുഖ്തസറുൽ മആനി (Mukhtasar al-Ma’ani): സഅ്ദുദ്ദീൻ തഫ്താസാനിയുടെ ഈ ഗ്രന്ഥം ദർസുകളിലെ ഉയർന്ന ക്ലാസുകളിൽ പഠിപ്പിക്കുന്നു.

തൽഖീസുൽ മിഫ്താഹ്: ഇതിന്റെ സംഗ്രഹങ്ങളും വിശദീകരണങ്ങളും തുടക്കക്കാർക്കായി നൽകപ്പെടുന്നു.

പ്രാദേശിക പണ്ഡിതന്മാരും രചനകളും

കേരളത്തിലെ പണ്ഡിതന്മാർ അറബി ഭാഷയിൽ നിരവധി കവിതകളും ചരിത്രഗ്രന്ഥങ്ങളും രചിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇവയിലെല്ലാം ഇൽമുൽ ബലാഗയുടെ പ്രയോഗങ്ങൾ കാണാം.

ഫതഹുൽ മുബീൻ (ഖാളി മുഹമ്മദ്): പോർച്ചുഗീസുകാർക്കെതിരെയുള്ള പോരാട്ടത്തെ വിവരിക്കുന്ന ഈ കാവ്യം ക്ലാസിക് അറബി അലങ്കാരങ്ങളാൽ സമ്പന്നമാണ്.

മഖ്ദൂം കുടുംബം: പൊന്നാനിയിലെ മഖ്ദൂം പണ്ഡിതന്മാർ കേരളത്തിലെ അറബി വിജ്ഞാനീയങ്ങളുടെ വളർച്ചയിൽ മുഖ്യപങ്ക് വഹിച്ചു.

ആധുനിക പണ്ഡിതന്മാർ: കനിയംതൊടി കുഞ്ഞഹമ്മദ് മുസ്‌ലിയാരെപ്പോലുള്ള പണ്ഡിതന്മാർ അറബി വ്യാകരണത്തിലും അലങ്കാര ശാസ്ത്രത്തിലും ആഴത്തിലുള്ള അറിവുള്ളവരായിരുന്നു.

കേരളത്തിലെ സർവ്വകലാശാലകളിലെ അറബിക് വിഭാഗങ്ങൾ ഇന്നും ബലാഗയെക്കുറിച്ച് ഗവേഷണങ്ങൾ നടത്തുകയും കോൺഫറൻസുകൾ സംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ട്.

ആധുനിക കാലത്തെ അലങ്കാര ശാസ്ത്രം

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ അറബി അലങ്കാര ശാസ്ത്രം കൂടുതൽ ലളിതവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടു. ഈ കാലഘട്ടത്തിലെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ രചനയാണ് അലി ജാരിമും മുസ്തഫ ആമീനും ചേർന്ന് രചിച്ച ‘അൽ-ബലാഗത്തുൽ വാളിഹ’ (Al-Balagha al-Wadiha). തർക്കശാസ്ത്രപരമായ സങ്കീർണ്ണതകൾ ഒഴിവാക്കി, സാഹിത്യപരമായ ഉദാഹരണങ്ങളിലൂടെ ബലാഗയെ ലളിതമായി അവതരിപ്പിച്ച ഈ പുസ്തകം ഇന്ന് ലോകമെമ്പാടുമുള്ള സ്കൂളുകളിലും കോളേജുകളിലും പാഠപുസ്തകമാണ്.

ആധുനിക കാലത്ത് ബലാഗയെ ഭാഷാശാസ്ത്രത്തിന്റെ (Linguistics) പുതിയ സിദ്ധാന്തങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പഠിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങളും നടക്കുന്നുണ്ട്. ഖുർആൻ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ റഫറൻസായി ഇന്നും ബലാഗയുടെ നിയമങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു, വിശേഷിച്ചും ഇബ്‌നു ആശൂറിനെപ്പോലുള്ളവരുടെ തഫ്സീറുകളിൽ.

അറബി അലങ്കാര ശാസ്ത്രം എന്നത് കേവലം ഭൂതകാലത്തെ ഒരു വിജ്ഞാനമല്ല, മറിച്ച് ഭാഷയുടെ പ്രയോഗക്ഷമതയെയും ആശയവിനിമയത്തിന്റെ ആഴത്തെയും മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന സജീവമായ ഒരു ശാസ്ത്രമാണ്. അറബി പാരമ്പര്യത്തിൽ നിന്ന് തുടങ്ങി ഇന്ത്യയുടെയും കേരളത്തിന്റെയും സാംസ്കാരിക പശ്ചാത്തലത്തിൽ വികസിച്ച ഈ ശാസ്ത്രശാഖ, ഇന്നും സാഹിത്യപ്രേമികൾക്കും ഗവേഷകർക്കും ഒരുപോലെ അത്യാവശ്യമായ ഒന്നായി തുടരുന്നു. ഖുർആന്റെ അമാനുഷികത തിരിച്ചറിയാനും അറബി കവിതകളുടെ രസം ആസ്വദിക്കാനും ഇൽമുൽ ബലാഗയുടെ പഠനം അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്.

ഗ്രന്ഥസൂചി

Al-Jāḥiẓ, Abū ʿUthmān. Al-Bayān wa al-Tabyīn (The Clarification and Exposition). 255 AH/869 CE.

Al-Jurjānī, ʿAbd al-Qāhir. Asrār al-Balāgha (Secrets of Eloquence). Translated by Amani Mahi, Scribd, 2015.

​Al-Sakkākī, Abū Yaʿqūb. Miftāḥ al-ʿUlūm (The Key to the Sciences). 626 AH/1229 CE.

​Al-Qazwīnī, Jalāl al-Dīn. Al-Īḍāḥ fī ʿUlūm al-Balāgha (The Elucidation of the Sciences of Rhetoric). Dar al-Kotob al-‘Ilmiyya, 2023.

​Al-Taftāzānī, Saʿd al-Dīn. Mukhtaṣar al-Maʿānī. RevertMuslimahOnlineStore, 1390 AH.

Bilgrāmī, Ghulām ʿAlī Āzād. Subḥat al-marjān fī āthār Hindūstān (The Coral Rosary of Indian Traditions). Edited by Muhammad Fadl al-Rahman al-Nadwi al-Siwani, 2 vols., Jamiat Aligarh al-Islamiyya, 1976-1980.

Al-Jārim, ʿAlī, and Muṣṭafā Amīn. Al-Balāgha al-Wādiḥa (The Clear Rhetoric). Al-Maktaba al-Tahanwi, 1991.