ചരിത്രരചനാശാസ്ത്രം (Historiography) എന്നത് കേവലം ഭൂതകാല സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടിക തയ്യാറാക്കലല്ല; മറിച്ച്, ചരിത്രം എങ്ങനെ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു, അതിന് പിന്നിലെ രീതിശാസ്ത്രം, വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ, ചരിത്രകാരന്മാരുടെ വീക്ഷണകോണുകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴത്തിലുള്ള പഠനമാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ചരിത്രം അതിന്റെ സാംസ്കാരിക വ്യക്തിത്വത്തിന്റെയും കാലാതീതമായ അനുഭവങ്ങളുടെയും പ്രതിഫലനമാണ്. പ്രാചീന ഇന്ത്യയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, ചരിത്രരചനാശാസ്ത്രം എന്നത് ഏറെ സങ്കീർണ്ണവും എന്നാൽ സമ്പന്നവുമായ ഒരു വിഷയമാണ്. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ കൊളോണിയൽ ചരിത്രകാരന്മാർ പ്രധാനമായും വാദിച്ചിരുന്നത് പ്രാചീന ഇന്ത്യക്കാർക്ക് വ്യക്തമായ ഒരു ചരിത്രബോധം (Historical consciousness) ഇല്ലായിരുന്നു എന്നാണ്. യൂറോപ്യൻ മാതൃകയിലുള്ള രേഖീയമായ (Linear) കാലഗണനാസമ്പ്രദായമോ ചരിത്രരചനകളോ ഇന്ത്യയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല എന്നതായിരുന്നു ഇതിന് കാരണമായി അവർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത്. ആത്മീയതയിലും ദാർശനിക ചിന്തകളിലും മാത്രം മുഴുകിയിരുന്ന ഭാരതീയർക്ക് ഭൗതിക ലോകത്തിന്റെ ചരിത്രം രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിൽ താത്പര്യമില്ലായിരുന്നുവെന്ന കൊളോണിയൽ വാദം വളരെക്കാലം ചരിത്രപഠനങ്ങളിൽ ആധിപത്യം പുലർത്തിയിരുന്നു.
എന്നാൽ, ആധുനിക ചരിത്ര ഗവേഷണങ്ങളും ഡീകൊളോണിയൽ (Decolonial) വീക്ഷണകോണുകളും ഈ വാദത്തെ പൂർണ്ണമായും തള്ളിക്കളയുന്നു. പ്രാചീന ഇന്ത്യയിലെ ചരിത്രബോധം പാശ്ചാത്യ മാതൃകകളിൽ നിന്ന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായിരുന്നുവെന്ന് റോമില ഥാപ്പറെപ്പോലുള്ള പ്രഗത്ഭരായ ചരിത്ര രചയിതാക്കൾ തെളിയിച്ചിട്ടുണ്ട്. അത് മതപരവും ദാർശനികവും സാംസ്കാരികവുമായ പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിയ ഒന്നായിരുന്നു. ഋഗ്വേദം ഉൾപ്പെടെയുള്ള വൈദിക സാഹിത്യങ്ങൾ, ഇതിഹാസങ്ങൾ, പുരാണങ്ങൾ, ബുദ്ധ-ജൈന മത ഗ്രന്ഥങ്ങൾ എന്നിവയിലെല്ലാം ചരിത്രപരമായ ഓർമ്മകൾ സൂക്ഷിച്ചുവെക്കുന്നതിനുള്ള അബോധപൂർവ്വമായ ശ്രമങ്ങൾ കാണാൻ സാധിക്കും. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമ്മകളെ സാംസ്കാരിക ഐഡന്റിറ്റിയായി സംരക്ഷിച്ചു നിർത്തുക എന്നതായിരുന്നു ഇതിഹാസ-പുരാണ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യം.
പിൽക്കാലത്ത് രാജസദസ്സുകൾ കേന്ദ്രീകരിച്ച് രചിക്കപ്പെട്ട ജീവചരിത്രങ്ങൾ (ചരിത സാഹിത്യം), രാജവംശങ്ങളുടെ നാൾവഴികൾ എന്നിവയിലൂടെ ഇതൊരു വ്യക്തമായ ചരിത്രരചനാ ശാഖയായി വികസിച്ചു. ഉദാഹരണത്തിന്, ബാണഭട്ടന്റെ ഹർഷചരിതവും കൽഹണന്റെ രാജതരംഗിണിയും ചരിത്രരചനയിലെ രണ്ട് സുപ്രധാന നാഴികക്കല്ലുകളാണ്. ഇവയ്ക്ക് പുറമെ, ശിലാശാസനങ്ങൾ (Epigraphy), നാണയങ്ങൾ (Numismatics), പുരാവസ്തു ഖനനങ്ങൾ (Archaeology) എന്നിവയിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഭൗതിക തെളിവുകളും വിദേശ സഞ്ചാരികളുടെ രേഖകളും പ്രാചീന ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്ര പുനർനിർമ്മാണത്തിൽ നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. പ്രാചീന ഇന്ത്യൻ ചരിത്രരചനാശാസ്ത്രത്തിന്റെ വൈവിധ്യമാർന്ന സ്രോതസ്സുകളെയും, ഈ സ്രോതസ്സുകളെ മുൻനിർത്തി പിൽക്കാലത്ത് രൂപപ്പെട്ട കൊളോണിയൽ, ദേശീയ, മാർക്സിസ്റ്റ് ചരിത്ര വീക്ഷണങ്ങളെയും ഈ റിപ്പോർട്ട് അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായി അവലോകനം ചെയ്യുന്നു.

ഇതിഹാസ-പുരാണ പാരമ്പര്യം: ഭാരതീയ ചരിത്രബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം

പ്രാചീന ഇന്ത്യയിലെ ചരിത്രബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നത് ഇതിഹാസ-പുരാണ പാരമ്പര്യത്തിൽ (Itihasa-Purana Tradition) നിന്നാണ്. പദോൽപ്പത്തിപരമായി നോക്കിയാൽ ‘ഇതി-ഹ-ആസ’ (ഇപ്രകാരം സംഭവിച്ചു) എന്നാണ് ഇതിഹാസം എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം. പുരാണം എന്നതുകൊണ്ട് അർത്ഥമാക്കുന്നത് ‘പഴയത്’ അല്ലെങ്കിൽ ‘ഭൂതകാലത്തിൽ സംഭവിച്ചത്’ എന്നാണ്. അഥർവ്വവേദത്തിലും ശതപഥ ബ്രാഹ്മണത്തിലും ഇതിഹാസം, പുരാണം എന്നീ പദങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത് ഭൂതകാല സംഭവങ്ങളെയും വിവരണങ്ങളെയും സൂചിപ്പിക്കാനാണ്. പാശ്ചാത്യ ചരിത്രരചനാരീതിയിൽ നിന്നും തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായി, കെട്ടുകഥകളും (Myths) യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളും ധാർമ്മികോപദേശങ്ങളും കൂടിച്ചേർന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ഘടനയാണ് ഇതിഹാസ-പുരാണങ്ങൾക്കുള്ളത്.
റോമില ഥാപ്പർ ഉൾപ്പെടെയുള്ള ആധുനിക ചരിത്ര രചയിതാക്കൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നത്, ഇതിഹാസ-പുരാണങ്ങളെ കേവലം കെട്ടുകഥകളായി തള്ളിക്കളയുന്നത് അശാസ്ത്രീയമാണെന്നാണ്. ഇന്ത്യയിലെ ചരിത്രബോധം ഒരു രേഖീയമായ കാലഗണനയെ (Linear timeline) അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ധാർമ്മിക മാതൃകകളെ (Moral exemplars) മുൻനിർത്തിയുള്ളതായിരുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമ്മകളെയും സാംസ്കാരിക ഐഡന്റിറ്റിയെയും നിലനിർത്തുന്നതിനുള്ള ഉപകരണങ്ങളായിരുന്നു അവ. മഹാഭാരതവും രാമായണവും പോലെയുള്ള ഇതിഹാസങ്ങൾ കേവലം സാഹിത്യസൃഷ്ടികൾ മാത്രമല്ല, ചന്ദ്രവംശം (Lunar dynasty), സൂര്യവംശം (Solar dynasty) എന്നീ രാജവംശങ്ങളുടെ പാരമ്പര്യങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുനിർത്തുന്ന ചരിത്രരേഖകൾ കൂടിയാണ്.
പുരാണങ്ങൾക്ക് പ്രാഥമികമായി അഞ്ച് ലക്ഷണങ്ങൾ (പഞ്ചലക്ഷണങ്ങൾ) ഉണ്ടെന്ന് പരമ്പരാഗതമായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ പ്രാചീന ഇന്ത്യയിലെ കാലത്തെയും പ്രപഞ്ചത്തെയും കുറിച്ചുള്ള സങ്കൽപ്പങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.

പുരാണങ്ങളുടെ പ്രധാന ലക്ഷണങ്ങളായ ‘പഞ്ചലക്ഷണങ്ങളെ’ക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ താഴെ നൽകുന്നു:
1. സർഗ്ഗം (Sarga)
അർത്ഥം / പ്രതിപാദ്യവിഷയം: പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദ്യ സൃഷ്ടി.
ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യവും വ്യാഖ്യാനവും:പ്രപഞ്ചോൽപ്പത്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തകൾ, കാലത്തിന്റെ തുടക്കം എന്നിവ ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

2. പ്രതിസർഗ്ഗം (Pratisarga)
അർത്ഥം / പ്രതിപാദ്യവിഷയം:പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ലയവും പുനഃസൃഷ്ടിയും.
ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യവും വ്യാഖ്യാനവും:കാലത്തിന്റെ ചാക്രിക സ്വഭാവം (Cyclical time), യുഗ സങ്കൽപ്പങ്ങൾ എന്നിവയെയാണ് ഇത് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്.

3. വംശം (Vamsa)
അർത്ഥം / പ്രതിപാദ്യവിഷയം:ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും വംശാവലി.
ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യവും വ്യാഖ്യാനവും:സമൂഹത്തിലെ ഉന്നതരുടെ പാരമ്പര്യം സ്ഥാപിക്കാനും, ഐതിഹ്യങ്ങളെ ചരിത്രവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനും ഇത് സഹായിക്കുന്നു.

4. മന്വന്തരം (Manvantara)
അർത്ഥം / പ്രതിപാദ്യവിഷയം:മനുക്കളുടെ കാലഘട്ടങ്ങൾ.
ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യവും വ്യാഖ്യാനവും: മഹാകാലഘട്ടങ്ങളെ വേർതിരിക്കുന്ന രീതിയാണിത്. പുരാണങ്ങളിലെ പ്രധാന കാലഗണനാ സമ്പ്രദായത്തെ ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

5. വംശാനുചരിതം (Vamsanucharitam)
അർത്ഥം / പ്രതിപാദ്യവിഷയം:രാജവംശങ്ങളുടെ ചരിത്രവും നാൾവഴികളും.
ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യവും വ്യാഖ്യാനവും:പുരാണങ്ങളിലെ നേരിട്ടുള്ള ചരിത്രരേഖകളാണിവ. രാജവംശങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും തുടർച്ചയും രേഖപ്പെടുത്താൻ ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നു.

ഈ അഞ്ച് ലക്ഷണങ്ങളിൽ ചരിത്രകാരന്മാർക്ക് ഏറ്റവും പ്രസക്തമായത് ‘വംശാനുചരിതം’ ആണ്. വംശാനുചരിതം എന്നത് പ്രാചീന രാജവംശങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും അവരുടെ തുടർച്ചയും പ്രതിപാദിക്കുന്ന ഭാഗമാണ്. മൽസ്യ പുരാണം, വായു പുരാണം, ബ്രഹ്മാണ്ഡ പുരാണം എന്നിവയിൽ കാണപ്പെടുന്ന രാജവംശങ്ങളുടെ പട്ടികകൾ പിൽക്കാലത്ത് പുരാവസ്തു തെളിവുകളിലൂടെയും ശിലാശാസനങ്ങളിലൂടെയും സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് എന്നത് ഇവയുടെ ചരിത്രപരമായ സാധുതയെ അരക്കിട്ടുറപ്പിക്കുന്നു. ഭവിഷ്യ പുരാണമാണ് കലിയുഗത്തിലെ രാജവംശങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സമഗ്രമായ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്ന ആദ്യത്തെ പുരാണം എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
വൈദിക സാഹിത്യത്തിൽ തന്നെ ചരിത്രപരമായ രചനകളുടെ വേരുകൾ കാണാൻ സാധിക്കും. ഭൂതകാല ഓർമ്മകളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി രചിക്കപ്പെട്ട ഗാഥകൾ , നരശംസികൾ, സ്തുതിഗീതങ്ങൾ എന്നിവ ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഇവ പിന്നീട് യജ്ഞങ്ങളുടെയും ആചാരങ്ങളുടെയും ഭാഗമായി മാറിയെങ്കിലും, അവയുടെ ഉത്ഭവം ചരിത്രപരമായ ആവശ്യങ്ങളിൽ നിന്നായിരുന്നു. പിൽക്കാലത്ത് സൂതന്മാർ എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഒരു പ്രത്യേക വിഭാഗമായിരുന്നു ഈ വംശാവലികൾ സംരക്ഷിച്ചുപോന്നിരുന്നത്. പിന്നീട് ബ്രാഹ്മണർ ഈ പുരാണങ്ങളെ തങ്ങളുടെ വരുതിയിലാക്കുകയും അതിൽ ധാരാളം ധാർമ്മിക ഉപദേശങ്ങൾ (Dharma matter) കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയും ചെയ്തു എന്ന് എഫ്.ഇ. പാർഗിറ്റർ (F.E. Pargiter) നിരീക്ഷിക്കുന്നു.
ഇന്ത്യൻ പുരാണ പാരമ്പര്യം പ്രധാനമായും ധാർമ്മികവും ഉപദേശാത്മകവുമായ (Didactic) ലക്ഷ്യങ്ങൾ മുൻനിർത്തിയുള്ളതായിരുന്നു. ചരിത്രം എന്നത് കേവലം കഴിഞ്ഞുപോയ കാര്യങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്താനുള്ളതല്ല, മറിച്ച് വരും തലമുറകൾക്ക് ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്നീ പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾ നേടുന്നതിനുള്ള മാർഗ്ഗദർശനമായി വർത്തിക്കാനുള്ളതാണെന്ന ബോധം ഇതിൽ പ്രകടമാണ്. പുരാണങ്ങളിലെ ആഖ്യാനങ്ങൾ വെറും പഴയ കഥകളല്ല, മറിച്ച് ധാർമ്മിക പാഠങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ചരിത്ര വിവരണങ്ങളാണ്. വംശാവലികളെ സംരക്ഷിക്കുക വഴി സമൂഹത്തിലെ ഭരണാധികാരികളുടെ രാഷ്ട്രീയ നിയമസാധുത (Political legitimacy) ഉറപ്പാക്കാനും ഈ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ സഹായിച്ചു.

ഇതിഹാസ-പുരാണങ്ങളെ പാശ്ചാത്യ ചരിത്രരചനയുടെ അളവുകോൽ വെച്ച് അളക്കുന്നത് യുക്തിസഹമല്ല. അവ അതത് കാലത്തെ സാംസ്കാരിക വീക്ഷണങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഇവയെ ചരിത്രത്തിന്റെ പ്രാഥമിക സ്രോതസ്സുകളായി കണക്കാക്കുമ്പോൾ ചരിത്രകാരന്മാർ കൂടുതൽ വിമർശനാത്മകമായ (Critical) സമീപനം സ്വീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട് എന്ന് വിദഗ്ദ്ധർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.

ചരിത്രപരമായ ജീവചരിത്രങ്ങൾ: ചരിത സാഹിത്യത്തിന്റെ ഉദയം

ഇതിഹാസ-പുരാണ പാരമ്പര്യത്തിൽ നിന്നും വ്യതിചലിച്ച്, കുറച്ചുകൂടി മതേതരവും (Secular) രാജസദസ്സുകളെ കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ളതുമായ ചരിത്രരചനകളിലേക്കുള്ള മാറ്റം പ്രകടമാകുന്നത് ‘ചരിത സാഹിത്യം’ (Charita literature) അഥവാ ജീവചരിത്രങ്ങളിലൂടെയാണ്. തങ്ങളുടെ രാജാക്കന്മാരുടെ വീരശൂരപരാക്രമങ്ങളും നേട്ടങ്ങളും പ്രകീർത്തിക്കുന്നതിനായി ആസ്ഥാന കവികൾ രചിച്ച ഈ കാവ്യങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ ചരിത്രരചനയ്ക്ക് പുതിയൊരു മാനം നൽകി.

ബാണഭട്ടന്റെ ഹർഷചരിതം: ചരിത്രവും കാവ്യവും സമന്വയിക്കുമ്പോൾ

സംസ്കൃത സാഹിത്യത്തിലെ ആദ്യത്തെ ചരിത്ര ജീവചരിത്രമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത് ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ബാണഭട്ടൻ (Banabhatta) രചിച്ച ‘ഹർഷചരിതം’ ആണ്. പുഷ്യഭൂതി വംശത്തിലെ അതികായനായ ചക്രവർത്തി ഹർഷവർദ്ധനന്റെ ആസ്ഥാന കവിയായിരുന്നു (Asthana Kavi) ബാണഭട്ടൻ. ഹർഷന്റെ ജീവിതവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അധികാരരോഹണവും എട്ട് അധ്യായങ്ങളിലായി (ഉച്ഛ്വാസങ്ങൾ) ഈ കൃതിയിൽ വിവരിക്കുന്നു.
ഹർഷചരിതത്തെ വെറുമൊരു സാങ്കൽപ്പിക കഥയായി കാണാൻ കഴിയില്ല. ഇതിനെ ഒരു ‘ആഖ്യായിക’ (Akhyayika) എന്നാണ് ബാണഭട്ടൻ സ്വയം വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. സംസ്കൃത സാഹിത്യത്തിൽ, പൂർണ്ണമായും സാങ്കൽപ്പികമായ കഥകളിൽ നിന്നും (ഉദാഹരണത്തിന് ബാണഭട്ടന്റെ തന്നെ ‘കാദംബരി’ എന്ന കൃതി) വ്യത്യാസപ്പെട്ട്, യഥാർത്ഥ ചരിത്ര സംഭവങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രചിക്കുന്ന ഗദ്യകാവ്യങ്ങളെയാണ് ആഖ്യായിക എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഒരു സ്തുതിഗീതത്തിന്റെ (Panegyric) ശൈലിയിലാണ് ഇത് രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതെങ്കിലും, ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഉത്തരേന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയ, സാമൂഹിക, സാംസ്കാരിക ചരിത്രം മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഏറ്റവും ആധികാരികമായ പ്രാഥമിക സ്രോതസ്സുകളിലൊന്നാണിത്. ഹർഷചരിതത്തിന്റെ മൂന്നും നാലും അധ്യായങ്ങൾ താനേശ്വർ ആസ്ഥാനമായുള്ള ശ്രീകണ്ഠ ദേശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൃത്യമായ ഭൂമിശാസ്ത്രപരവും രാഷ്ട്രീയവുമായ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നു.
ബാണഭട്ടൻ ഹർഷനെ കേവലം ഒരു പരാക്രമിയായ രാജാവായി മാത്രമല്ല, ഒരു ധർമ്മിഷ്ഠനായ ഭരണാധികാരിയായും വരച്ചുകാട്ടുന്നു. തന്റെ സ്വന്തം ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചും (ആത്മകഥാപരമായ അംശങ്ങൾ) തന്റെ കുടുംബ പശ്ചാത്തലത്തെക്കുറിച്ചും അദ്ദേഹം ഇതിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നുണ്ട്. ഇത് ചരിത്രകാരന്മാർക്ക് അക്കാലത്തെ സമൂഹ ഘടനയെക്കുറിച്ച് പഠിക്കാൻ വലിയ തോതിൽ സഹായകമാകുന്നു. ഹർഷചരിതത്തിലെ വിവരണങ്ങൾ അക്കാലത്തെ സമൂഹത്തിലെ ജാതി വ്യവസ്ഥ, സൈനിക ഘടന, വ്യാപാരം, ബുദ്ധമതത്തിനും ഹിന്ദുമതത്തിനും ഇടയിലുണ്ടായിരുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ബന്ധം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് അമൂല്യമായ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നു. ഗദ്യവും പദ്യവും കലർന്ന അതിസങ്കീർണ്ണമായ ശൈലിയിലാണ് ഹർഷചരിതം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതെങ്കിലും, അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഉൾക്കാഴ്ചകൾ ബാണഭട്ടനെ പ്രാചീന ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും മികച്ച ചരിത്രകാരന്മാരുടെ ഗണത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു.
ചരിത്രപരമായി വളരെ കൗതുകകരമായ മറ്റൊരു വസ്തുത ഹർഷചരിതത്തിൽ ഒളിച്ചുവെച്ചിട്ടുണ്ട്. ലോകമെമ്പാടും പ്രചാരത്തിലുള്ള ചെസ്സ് (Chess) എന്ന ബുദ്ധിപരമായ കളിയുടെ പൂർവ്വികനായ ‘ചതുരംഗം’ (Chaturanga) എന്ന വിനോദത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും പ്രാചീനവും വ്യക്തവുമായ പരാമർശം കാണപ്പെടുന്നത് ഹർഷചരിതത്തിലാണ്. ഹർഷന്റെ സമാധാനപൂർണ്ണമായ ഭരണകാലത്തെ വർണ്ണിക്കുമ്പോൾ ബാണഭട്ടൻ പറയുന്നു: “ഈ ചക്രവർത്തിയുടെ കാലത്ത് വണ്ടുകൾ മാത്രമേ മധുവിനായി കലഹിച്ചിരുന്നുള്ളൂ; അളവുകോലുകളുടെ പാദങ്ങൾ മാത്രമേ മുറിക്കപ്പെട്ടിരുന്നുള്ളൂ; ചതുരംഗം കളിക്കാൻ വേണ്ടി ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന അഷ്ടാപദത്തിൽ (Ashtapada) നിന്ന് മാത്രമേ സൈന്യത്തിന്റെ നാല് അംഗങ്ങളെയും (കാലാൾ, കുതിര, ആന, രഥം) വെട്ടിമാറ്റാൻ കഴിയുമായിരുന്നുള്ളൂ.”. ഈ വിവരണം അക്കാലത്തെ സമാധാനപരമായ സാമൂഹിക അന്തരീക്ഷത്തെയും വിനോദങ്ങളെയും കൃത്യമായി അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു.

കൽഹണന്റെ രാജതരംഗിണി: ചരിത്രരചനയിലെ ആധുനിക സമീപനം

പ്രാചീന ഇന്ത്യൻ ചരിത്രരചനാശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും തിളക്കമാർന്ന അധ്യായം എന്ന് നിസ്സംശയം പറയാവുന്നത് കൽഹണൻ രചിച്ച ‘രാജതരംഗിണി’യാണ്. എ.ഡി. 1148-50 കാലഘട്ടത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഈ ബൃഹത്തായ സംസ്കൃത കാവ്യം, കാശ്മീരിലെ ഏറ്റവും പുരാതന കാലം മുതലുള്ള രാജവംശങ്ങളുടെ സമഗ്രമായ ചരിത്രമാണ് പ്രതിപാദിക്കുന്നത്. രാജതരംഗിണി എന്നാൽ ‘രാജാക്കന്മാരുടെ നദി’ എന്നാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. എട്ട് തരംഗങ്ങളിലായി (പുസ്തകങ്ങൾ) 8000-ത്തോളം ശ്ലോകങ്ങളുള്ള ഈ കൃതിയാണ് ഭാരതീയ സാഹിത്യത്തിൽ പാശ്ചാത്യ മാനദണ്ഡങ്ങൾക്കനുസരിച്ചുള്ള യഥാർത്ഥ ചരിത്രഗ്രന്ഥമായി പരക്കെ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.

കൽഹണന്റെ ശാസ്ത്രീയ രീതിശാസ്ത്രം (Methodology)

കൽഹണന്റെ ചരിത്രരചനാ രീതിശാസ്ത്രം തികച്ചും ആധുനികവും കാലത്തിന് മുന്നേ സഞ്ചരിച്ചതുമായിരുന്നു. മുൻകാല ചരിത്രകാരന്മാരുടെ പോരായ്മകൾ പരിഹരിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു ഉത്തമ ചരിത്രകാരൻ എങ്ങനെയായിരിക്കണം എന്നതിനെക്കുറിച്ച് കൽഹണന് വ്യക്തമായ കാഴ്ചപ്പാടുണ്ടായിരുന്നു.

സ്രോതസ്സുകളുടെ ശാസ്ത്രീയമായ ഉപയോഗവും പരിശോധനയും:

പുരാണങ്ങളെയോ ഐതിഹ്യങ്ങളെയോ കേവലം അന്ധമായി വിശ്വസിക്കുന്നതിന് പകരം, അദ്ദേഹം നിരവധി പ്രാഥമിക സ്രോതസ്സുകളെ ആശ്രയിച്ചു. ശിലാശാസനങ്ങൾ (Inscriptions), മുൻകാല രാജാക്കന്മാരുടെ കല്പനകളും രേഖകളും (Archival records), നാണയങ്ങൾ (Coins), വാസ്തുവിദ്യാ സ്മാരകങ്ങൾ (Monumental records) എന്നിവ അദ്ദേഹം തന്റെ രചനയ്ക്കായി സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കുകയും വിലയിരുത്തുകയും ചെയ്തു. ആധുനിക ചരിത്രകാരന്മാർ അവലംബിക്കുന്ന അതേ ഗവേഷണ രീതിശാസ്ത്രമാണിത്.

വസ്തുനിഷ്ഠതയും നിഷ്പക്ഷതയും (Objectivity and Impartiality): ഒരു ചരിത്രകാരൻ ഒരു ന്യായാധിപനെപ്പോലെ നിഷ്പക്ഷനായിരിക്കണം എന്ന് കൽഹണൻ വിശ്വസിച്ചു. ഭൂതകാല സംഭവങ്ങളെ രേഖപ്പെടുത്തുമ്പോൾ സ്വന്തം ഇഷ്ടാനിഷ്ടങ്ങൾ, മുൻവിധികൾ, വികാരങ്ങൾ എന്നിവ മാറ്റിനിർത്തണമെന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ കൃതിയുടെ ആമുഖത്തിൽ തന്നെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘രാഗ-ദ്വേഷങ്ങൾ’ (Raga and Dvesa – bias and hatred) ചരിത്രകാരന് പാടില്ല എന്ന് അദ്ദേഹം നിഷ്കർഷിച്ചു. ഒരു ഭരണാധികാരിയുടെ സ്തുതിപാഠകൻ എന്നതിലുപരി, സത്യസന്ധനായ ഒരു നിരീക്ഷകനായാണ് അദ്ദേഹം സ്വയം അവതരിപ്പിച്ചത്.

വിമർശനാത്മക വിശകലനം (Critical Analysis): മുൻകാല ചരിത്രകാരന്മാർ വരുത്തിയ തെറ്റുകൾ തിരുത്താനും അവരുടെ അവകാശവാദങ്ങളെ യുക്തിപരമായി ചോദ്യം ചെയ്യാനും കൽഹണൻ മടികാണിച്ചില്ല. രാജാക്കന്മാരുടെ ക്രൂരതകളെയും ഭരണപരമായ പരാജയങ്ങളെയും അദ്ദേഹം സത്യസന്ധമായി രേഖപ്പെടുത്തി. കൃത്യതയ്ക്ക് (Accuracy) മുഖസ്തുതിയേക്കാൾ (Flattery) അദ്ദേഹം പ്രാധാന്യം നൽകി.

ചരിത്രത്തിന്റെ ധാർമ്മികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പാഠങ്ങൾ: വരും തലമുറകളിലെ ഭരണാധികാരികൾക്ക് കഴിഞ്ഞ കാലത്തെ തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് പാഠങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളാൻ ചരിത്രം സഹായകമാകണം എന്ന് കൽഹണൻ വിശ്വസിച്ചു. കാശ്മീരിലെ ജനങ്ങളെ ആയുധം കൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് സദ്ഭരണം കൊണ്ടും ധാർമ്മികത കൊണ്ടും മാത്രമേ കീഴടക്കാൻ കഴിയൂ എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിരീക്ഷണം സുപ്രധാനമാണ് (“വിജീയതേ പുണ്യബലൈബലവദ്ഭിരപി ത്വര്യാതു ന ശസ്ത്രിണാം” )
രാജതരംഗിണിയുടെ ആദ്യ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളിൽ (തരംഗങ്ങൾ i-iii) പുരാണങ്ങളുടെയും ഐതിഹ്യങ്ങളുടെയും സ്വാധീനം കാണാമെങ്കിലും , കൽഹണന്റെ സമകാലിക കാലഘട്ടത്തിലേക്ക് അടുക്കുംതോറും (അഞ്ചാം തരംഗം മുതൽ എട്ടാം തരംഗം വരെ) കൃതി തികഞ്ഞ ഒരു ചരിത്രരേഖയായി മാറുന്നു. കൽഹണന്റെ പിതാവായ ചമ്പക പ്രഭു ഹർഷ മഹാരാജാവിന്റെ (1089-1101 എ.ഡി) കീഴിൽ ഉന്നത ഉദ്യോഗസ്ഥനായിരുന്നു. ഇത് കാശ്മീരിലെ അധികാര തർക്കങ്ങളെയും സങ്കീർണ്ണമായ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങളെയും അടുത്തറിയാൻ കൽഹണനെ സഹായിച്ചു. അദ്ദേഹം വിവരിക്കുന്ന പല സംഭവങ്ങളും സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളെയും ദൃക്‌സാക്ഷി വിവരണങ്ങളെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്.
രാജതരംഗിണിയുടെ വിവർത്തനങ്ങളും ആധുനിക ചരിത്രരചനയിൽ വലിയ ചർച്ചകൾക്ക് വഴിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. കൊളോണിയൽ പണ്ഡിതനായ എം.എ. സ്റ്റെയ്ൻ (M.A. Stein) 1900-ൽ ഇതിന്റെ വിവർത്തനം പുറത്തിറക്കിയപ്പോൾ, കാശ്മീരിന്റെ പ്രാദേശികവും ഭൂമിശാസ്ത്രപരവുമായ ചരിത്രമെന്ന നിലയിലാണ് ഇതിനെ അവതരിപ്പിച്ചത്. എന്നാൽ ഇതിന് മറുപടിയായി, ആർ.എസ്. പണ്ഡിറ്റ് (R.S. Pandit) 1935-ൽ പുറത്തിറക്കിയ വിവർത്തനം തികച്ചും ഒരു ദേശീയവാദി വീക്ഷണകോണിലൂടെയുള്ളതായിരുന്നു (Nationalist perspective). രാജതരംഗിണിയെ കേവലം കാശ്മീരിന്റെ ചരിത്രമായി ചുരുക്കിക്കാണാതെ, മഹത്തായ ഇന്ത്യൻ സാഹിത്യ പാരമ്പര്യത്തിന്റെയും ഭാരതീയ ദേശീയതയുടെയും പ്രതീകമായി അവതരിപ്പിക്കാനാണ് അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചത്. ഇത് കാണിക്കുന്നത് ചരിത്രഗ്രന്ഥങ്ങൾ അതത് കാലഘട്ടങ്ങളിലെ രാഷ്ട്രീയ താത്പര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു എന്നാണ്.

ഭൗതിക തെളിവുകൾ: പുരാവസ്തു ശാസ്ത്രം, ലിപിപഠനം, നാണയവിജ്ഞാനീയം

സാഹിത്യ സ്രോതസ്സുകൾക്ക് പുറമെ, പ്രാചീന ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്ര പുനർനിർമ്മാണത്തിൽ ഏറ്റവും ആധികാരികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നത് ഭൗതിക തെളിവുകളാണ് (Material Evidence). സാഹിത്യ കൃതികൾ അതാത് കാലത്തെ സാമൂഹിക അവസ്ഥകളെ പരോക്ഷമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ശിലാശാസനങ്ങൾ, നാണയങ്ങൾ, ഖനനങ്ങളിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന അവശിഷ്ടങ്ങൾ എന്നിവ ചരിത്രകാരന്മാർക്ക് പഴയ കാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നേരിട്ടുള്ള അറിവുകൾ നൽകുന്നു.

ശിലാശാസനങ്ങളും ലിപിപഠനവും (Epigraphy and Paleography)

ചരിത്ര രചനയ്ക്കുള്ള ഏറ്റവും വിശ്വസനീയമായ പ്രാഥമിക സ്രോതസ്സുകളിൽ ഒന്നാണ് ശിലാശാസനങ്ങൾ അഥവാ എപ്പിഗ്രാഫി. സാഹിത്യ കൃതികൾ കാലക്രമേണ പകർത്തിയെഴുതപ്പെടുമ്പോൾ തിരുത്തലുകൾക്കും (Interpolations) കൂട്ടിച്ചേർക്കലുകൾക്കും വിധേയമാകാൻ വലിയ സാധ്യതയുണ്ട്. എന്നാൽ കല്ലുകളിലോ ചെമ്പ് തകിടുകളിലോ കൊത്തിവെക്കപ്പെടുന്ന ശാസനങ്ങൾ അവ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട കാലത്തെ യഥാർത്ഥ അവസ്ഥയിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ ശാസനങ്ങളിൽ കാണുന്ന വിവരങ്ങൾ തികച്ചും സമകാലികവും മാറ്റം വരുത്താൻ കഴിയാത്തതുമാണ്.
ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും പഴക്കമേറിയ എഴുത്തുകൾ സിന്ധുനദീതട സംസ്കാരത്തിലെ സീലുകളിലാണ് കാണപ്പെടുന്നതെങ്കിലും, അവ ഇതുവരെ പൂർണ്ണമായും വായിച്ചെടുക്കാൻ ചരിത്രകാരന്മാർക്ക് കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. അതിനാൽ, മൗര്യ ചക്രവർത്തിയായ അശോകന്റെ ബ്രാഹ്മി ലിപിയിലുള്ള ശാസനങ്ങളെയാണ് ചരിത്രപരമായി ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ളതും വായിച്ചെടുക്കപ്പെട്ടതുമായ ലിഖിത രേഖകളായി പരിഗണിക്കുന്നത് (ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ് മൂന്നാം നൂറ്റാണ്ട്). 1837-ൽ ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനി ഉദ്യോഗസ്ഥനായിരുന്ന ജെയിംസ് പ്രിൻസെപ് (James Prinsep) ബ്രാഹ്മി ലിപിയുടെ അക്ഷരമാല (Alphabet chart) ആദ്യമായി വായിച്ചെടുത്തത് പ്രാചീന ഇന്ത്യൻ ചരിത്രരചനയിലെ ഒരു നിർണ്ണായക വഴിത്തിരിവായി മാറി. ഈ കണ്ടുപിടുത്തത്തിന് ശേഷമാണ് എപ്പിഗ്രാഫി എന്നത് ഇന്ത്യയിൽ ഒരു സ്വതന്ത്ര പഠനശാഖയായി വികസിച്ചത്.
അശോകന്റെ ധർമ്മ സങ്കൽപ്പങ്ങളെക്കുറിച്ചും (Dhamma) അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തികളെക്കുറിച്ചും വ്യക്തമായ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നത് ഈ ശിലാശാസനങ്ങളാണ്. ഇത് ലഭിച്ചിരുന്നില്ലെങ്കിൽ അശോകൻ എന്ന മഹാനായ ചക്രവർത്തി ചരിത്രത്തിന്റെ താളുകളിൽ നിന്നും അപ്രത്യക്ഷനാകുമായിരുന്നു. സമുദ്രഗുപ്തന്റെ സൈനിക വിജയങ്ങളെക്കുറിച്ച് കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നത് ഹരിസേനൻ രചിച്ച അലഹബാദ് സ്തംഭശാസനമാണ്. ഇൻഡോ-ഗ്രീക്കുകാർ, ശകന്മാർ, കുഷാനർ തുടങ്ങിയ വിദേശികൾ ഇന്ത്യയിൽ വന്ന് രണ്ടോ മൂന്നോ തലമുറകൾക്കുള്ളിൽ ഇന്ത്യൻ പേരുകൾ സ്വീകരിച്ചുവെന്നും, തദ്ദേശീയരായ ജനങ്ങളെപ്പോലെ സാമൂഹിക-മതപരമായ കാര്യങ്ങളിൽ പങ്കാളികളായി എന്നും ശാസനങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. സാംസ്കാരിക വിനിമയത്തിന്റെ (Cross-cultural exchanges) ഉത്തമ ഉദാഹരണങ്ങളാണിവ. എന്നാൽ, ഭരണാധികാരികൾ തങ്ങളുടെ പരാജയങ്ങളോ ഭരണത്തിലെ ദൗർബല്യങ്ങളോ ശാസനങ്ങളിൽ രേഖപ്പെടുത്താറില്ല എന്നത് ഇതിന്റെ ഒരു പ്രധാന പരിമിതിയായി ചരിത്രകാരന്മാർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.

നാണയവിജ്ഞാനീയം (Numismatics)
നാണയങ്ങളുടെ പഠനമാണ് നാണയവിജ്ഞാനീയം. ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിൽ ഭരണം നടത്തിയ ഇൻഡോ-ഗ്രീക്കുകാർ, ശക-പാർത്തിയന്മാർ, കുഷാനർ എന്നിവരുടെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രം ഏറെക്കുറെ പൂർണ്ണമായും പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് അവരിൽ നിന്നും ലഭിച്ച നാണയങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. നാണയങ്ങളില്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ ഇവരുടെ ചരിത്രം അജ്ഞാതമായി തുടരുമായിരുന്നു. പ്രാചീന ഇന്ത്യയിൽ ആധുനിക രീതിയിലുള്ള ബാങ്കിംഗ് സമ്പ്രദായം ഇല്ലാതിരുന്നതിനാൽ, സാമ്പത്തിക വിനിമയങ്ങളുടെ പ്രധാന മാധ്യമം ഈ നാണയങ്ങളായിരുന്നു.
നാണയങ്ങളിലെ മുദ്രകൾ, ലിപികൾ, ലോഹത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം എന്നിവ ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഭദ്രതയെയും ഭരണകൂടത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ആശയങ്ങളെയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. കുഷാന നാണയങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്ന ബുദ്ധന്റെയും ശിവന്റെയും രൂപങ്ങൾ അക്കാലത്തെ സാംസ്കാരിക സമന്വയത്തെയും മതപരമായ സഹിഷ്ണുതയെയും എടുത്തുകാണിക്കുന്നു. അതുപോലെ, മൗര്യാനന്തര കാലഘട്ടത്തിൽ വൻതോതിൽ നാണയങ്ങൾ കണ്ടെടുക്കപ്പെട്ടത് അക്കാലത്ത് വ്യാപാരം അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിച്ചിരുന്നുവെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഗുപ്താനന്തര കാലഘട്ടത്തിൽ നാണയങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിലുള്ള ഗണ്യമായ കുറവ് സാമ്പത്തിക-വ്യാപാര മേഖലയിലുണ്ടായ മാന്ദ്യത്തെയും അടഞ്ഞ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെയും (Closed economy) കാണിക്കുന്നുവെന്ന് മാർക്സിസ്റ്റ് ചരിത്രകാരന്മാർ വിലയിരുത്തുന്നു.
രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തിലും നാണയങ്ങൾ നിർണ്ണായകമാണ്. മാളവന്മാർ (Malavas), യൗധേയന്മാർ (Yaudheyas), വൃഷ്ണികൾ (Vrishnis) തുടങ്ങിയ ഗണസംഘങ്ങൾ (Ganas അഥവാ Republics) സ്വന്തമായി നാണയങ്ങൾ പുറത്തിറക്കിയിരുന്നുവെന്നത് പുരാവസ്തു തെളിവുകളിലൂടെ തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. കൗടില്യന്റെ അർത്ഥശാസ്ത്രത്തിലും ശാസനങ്ങളിലും പറയുന്ന റിപ്പബ്ലിക് ഭരണസംവിധാനങ്ങളെ സാധൂകരിക്കുന്നതാണ് ഈ കണ്ടെത്തലുകൾ. ഭരണാധികാരികളുടെ അനുമതിയോടെ വ്യാപാരികളും കച്ചവട സംഘങ്ങളും (Guilds / Naigamas) സ്വന്തമായി നാണയങ്ങൾ ഇറക്കിയിരുന്നു എന്നത് പ്രാചീന ഇന്ത്യയിൽ വാണിജ്യ മേഖലയ്ക്ക് ഉണ്ടായിരുന്ന സ്വാധീനത്തെ എടുത്തുകാണിക്കുന്നു.

പുരാവസ്തു ഖനനങ്ങൾ (Archaeology)

എപ്പിഗ്രാഫിക്കും നാണയങ്ങൾക്കും പുറമെ ഖനനങ്ങളിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന കെട്ടിടങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ, ശില്പങ്ങൾ എന്നിവ ചരിത്രാതീത കാലം മുതൽക്കുള്ള മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വികാസത്തെക്കുറിച്ച് പഠിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഗുപ്തകാലം മുതൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ വാസ്തുവിദ്യയുടെ വികാസത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പശ്ചിമ ഇന്ത്യയിലെ കുന്നുകളിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ചൈത്യങ്ങളും വിഹാരങ്ങളും, എല്ലോറയിലെ ശിലയിൽ കൊത്തിയെടുത്ത കൈലാസനാഥ ക്ഷേത്രം, മഹാബലിപുരത്തെ (Mamallapuram) പല്ലവ കാലത്തെ രഥ ക്ഷേത്രങ്ങൾ എന്നിവ പ്രാചീന ഇന്ത്യക്കാരുടെ വാസ്തുവിദ്യാ വൈദഗ്ധ്യത്തിന്റെയും മതപരമായ കാഴ്ചപ്പാടുകളുടെയും ചരിത്രപരമായ അടയാളങ്ങളാണ്. അജന്തയിലെയും എല്ലോറയിലെയും ഗുഹാചിത്രങ്ങൾ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തെയും അക്കാലത്തെ ജനജീവിതത്തെയും ദൃശ്യവൽക്കരിക്കുന്നു.

വിദേശ സഞ്ചാരികളുടെ രേഖകൾ (Accounts of Foreign Travelers)

പ്രാചീന ഇന്ത്യൻ ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സ്രോതസ്സ് ഇന്ത്യ സന്ദർശിച്ച വിദേശ സഞ്ചാരികളുടെ യാത്രാവിവരണങ്ങളും കുറിപ്പുകളുമാണ്. സാഹിത്യം, പുരാവസ്തുക്കൾ എന്നിവയ്ക്ക് പുറമെ മൂന്നാമതൊരു വീക്ഷണകോണിൽ നിന്ന് ഇന്ത്യയെ നോക്കിക്കാണാൻ ഇത് ചരിത്രകാരന്മാരെ സഹായിക്കുന്നു. ഗ്രീക്ക്, ചൈനീസ്, അറബ് നാടുകളിൽ നിന്നുള്ള നിരവധി സഞ്ചാരികളും സ്ഥാനപതികളും വ്യാപാരികളും ഇന്ത്യയിൽ എത്തുകയും തങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ രേഖകളെ സമീപിക്കുമ്പോൾ ചരിത്രകാരന്മാർ ഏറെ വിമർശനാത്മകമായ ഒരു സമീപനം (Critical approach) പുലർത്തേണ്ടതുണ്ട്. കാരണം, മിക്ക വിദേശ സഞ്ചാരികളും ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യങ്ങളെ തങ്ങളുടെ സ്വന്തം സാംസ്കാരിക വീക്ഷണകോണിലൂടെയാണ് (Cultural lenses) നോക്കിക്കണ്ടത്. അബദ്ധധാരണകളും അതിശയോക്തികളും ഈ വിവരണങ്ങളിൽ സാധാരണമാണ്. സഞ്ചാരികൾ ഇവരാണ്:
1. മെഗസ്തനീസ് (Megasthenes)
കാലഘട്ടം:ക്രി.മു. 3-ാം നൂറ്റാണ്ട് (302-298 B.C.)
രാജ്യം:ഗ്രീസ്
പ്രധാന കൃതി / സംഭാവനകൾ:ഇൻഡിക്ക
ചരിത്രപരമായ നിരീക്ഷണങ്ങളും വിമർശനങ്ങളും:ചന്ദ്രഗുപ്ത മൗര്യന്റെ സദസ്സിലെ ഗ്രീക്ക് സ്ഥാനപതിയായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം. മൗര്യ ഭരണകൂടം, പാടലീപുത്രത്തിലെ നഗരഭരണം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് വിശദമായി വിവരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ത്യയിൽ അടിമത്തം ഇല്ലായിരുന്നുവെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാദം സംസ്കൃത ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ പരാമർശങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമാണ്.

2. ഫാഹിയാൻ (Faxian)
കാലഘട്ടം:ക്രി.വ. 5-ാം നൂറ്റാണ്ട് (405-411 AD)
രാജ്യം:ചൈന
പ്രധാന കൃതി / സംഭാവനകൾ: ഫോ-ക്വോ-കി (Record of Buddhist Kingdoms)
ചരിത്രപരമായ നിരീക്ഷണങ്ങളും വിമർശനങ്ങളും:ചന്ദ്രഗുപ്തൻ രണ്ടാമന്റെ കാലത്താണ് ഫാഹിയാൻ ഇന്ത്യയിലെത്തിയത്. ഗുപ്ത കാലഘട്ടത്തിലെ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രേഖകളിൽ യഥാർത്ഥ വസ്തുതകളേക്കാൾ ഭക്തിക്കായിരുന്നു കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകിയിരുന്നത്.

3. ഹുയാൻ സാങ് (Xuanzang)
കാലഘട്ടം: ക്രി.വ. 7-ാം നൂറ്റാണ്ട് (630 AD)
രാജ്യം: ചൈന
പ്രധാന കൃതി / സംഭാവനകൾ:സി-യു-കി (Si-yu-ki)
ചരിത്രപരമായ നിരീക്ഷണങ്ങളും വിമർശനങ്ങളും: ഹർഷവർദ്ധനന്റെ കാലത്തെ ഭരണസംവിധാനങ്ങളെയും സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയെയും കുറിച്ച് സമഗ്രമായി വിവരിക്കുന്നു. കൂടാതെ, അന്നത്തെ പ്രശസ്തമായ നാളന്ദ സർവകലാശാലയിലെ ഉന്നതമായ അക്കാദമിക അന്തരീക്ഷത്തെക്കുറിച്ചും അദ്ദേഹം വിശദീകരിക്കുന്നുണ്ട്.

4. ഇ-ത്സിങ് (Yijing / I-Tsing)
കാലഘട്ടം: ക്രി.വ. 7-ാം നൂറ്റാണ്ട് (671-695 AD)
രാജ്യം: ചൈന
പ്രധാന കൃതി / സംഭാവനകൾ:യാത്രാവിവരണം
ചരിത്രപരമായ നിരീക്ഷണങ്ങളും വിമർശനങ്ങളും:പത്ത് വർഷത്തോളം നാളന്ദ സർവകലാശാലയിൽ കഴിഞ്ഞ വ്യക്തിയാണ് ഇദ്ദേഹം. അവിടുത്തെ ദൈനംദിന ജീവിതം, സന്യാസിമാരുടെ ദിനചര്യ, പാഠ്യപദ്ധതി എന്നിവയെക്കുറിച്ച് വളരെ സൂക്ഷ്മമായി തന്റെ യാത്രാവിവരണത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

5. അൽ-ബിറൂണി (Al-Biruni)
കാലഘട്ടം: 11-ാം നൂറ്റാണ്ട് (1024-1030 AD)
രാജ്യം:ഖവാരിസം (അറബ്)
പ്രധാന കൃതി / സംഭാവനകൾ:കിതാബ്-ഉൽ-ഹിന്ദ് (Tahqiq-i-Hind)
ചരിത്രപരമായ നിരീക്ഷണങ്ങളും വിമർശനങ്ങളും: ഗസ്നി മുഹമ്മദിനൊപ്പമാണ് അൽ-ബിറൂണി ഇന്ത്യയിലെത്തുന്നത്. ഇന്ത്യയുടെ സാമൂഹിക, മത, ശാസ്ത്രീയ നേട്ടങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വളരെ സമഗ്രമായ ഒരു പഠനമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതിയിലൂടെ പങ്കുവെക്കുന്നത്.

ചൈനീസ് സഞ്ചാരികളായ ഫാഹിയാന്റെയും ഹുയാൻ സാങ്ങിന്റെയും ഇ-ത്സിങ്ങിന്റെയും രേഖകൾ പ്രാചീന ഇന്ത്യയിലെ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ വ്യാപനവും, നളന്ദ പോലെയുള്ള സർവകലാശാലകളുടെ പ്രവർത്തനവും മനസ്സിലാക്കാൻ അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. നളന്ദയെ ഒരു ആഗോള സാംസ്കാരിക വിനിമയ കേന്ദ്രമായി നിലനിർത്തുന്നതിൽ ഇത്തരം ബുദ്ധമത തീർത്ഥാടകരുടെ യാത്രകൾ വലിയ പങ്ക് വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. ബുദ്ധമത ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ശേഖരിക്കുക എന്നതായിരുന്നു അവരുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യമെങ്കിലും, അക്കാലത്തെ സാമൂഹിക, സാമ്പത്തിക അവസ്ഥകളെക്കുറിച്ചുള്ള കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ അവർ നൽകുന്നു.
പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഇന്ത്യയിലെത്തിയ അൽ-ബിറൂണിയുടെ സംഭാവനകൾ സവിശേഷ ശ്രദ്ധ അർഹിക്കുന്നു. ഗസ്നി മുഹമ്മദിന്റെ ആക്രമണങ്ങൾക്കൊപ്പമാണ് അദ്ദേഹം ഇന്ത്യയിലെത്തിയതെങ്കിലും , അദ്ദേഹത്തിന്റെ പഠനങ്ങൾ തികച്ചും ശാസ്ത്രീയമായിരുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ താമസിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം സംസ്കൃതം പഠിക്കുകയും, യൂക്ലിഡിന്റെ ഗണിതശാസ്ത്ര ഗ്രന്ഥങ്ങളും ടോളമിയുടെ കൃതികളും സംസ്കൃതത്തിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. അതുപോലെ പ്രധാനപ്പെട്ട പല സംസ്കൃത ഗ്രന്ഥങ്ങളും അദ്ദേഹം അറബിയിലേക്ക് മൊഴിമാറ്റി. ഇന്ത്യക്കാരുടെ ഉയർന്ന ബുദ്ധിശക്തിയെയും ഗണിതം, ജ്യോതിശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ നേട്ടങ്ങളെയും അദ്ദേഹം പ്രകീർത്തിച്ചു. എന്നാൽ, തങ്ങളുടെ അറിവുകൾ മറ്റുള്ളവരുമായി പങ്കുവെക്കാൻ മടിക്കുന്ന ഇന്ത്യക്കാരുടെ സങ്കുചിത മനോഭാവത്തെയും (Insularity) അഹങ്കാരത്തെയും അദ്ദേഹം രൂക്ഷമായി വിമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്. പ്രാചീന ഇന്ത്യക്കാർക്ക് കാലഗണനാക്രമത്തിൽ (Chronological order) ചരിത്രം രേഖപ്പെടുത്തുന്ന ശീലമില്ല എന്ന സുപ്രധാന നിരീക്ഷണവും അൽ-ബിറൂണി നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഭാഷാപരമായ പരിമിതികളും, വിവരങ്ങൾക്കായി സവർണ്ണരായ ബ്രാഹ്മണ പണ്ഡിതന്മാരെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചതും അൽ-ബിറൂണിയുടെ നിരീക്ഷണങ്ങളെ ഭാഗികമായി സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് ആധുനിക ചരിത്രകാരന്മാർ വിലയിരുത്തുന്നു.

പ്രാചീന ഇന്ത്യൻ ചരിത്രരചനയോടുള്ള ആധുനിക സമീപനങ്ങൾ

മുകളിൽ സൂചിപ്പിച്ച വൈവിധ്യമാർന്ന സ്രോതസ്സുകളിൽ നിന്നും ലഭിച്ച വിവരങ്ങളെ ആധുനിക ചരിത്രകാരന്മാർ എങ്ങനെ വ്യാഖ്യാനിച്ചു എന്നതാണ് ചരിത്രരചനാശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ വിഷയം. സ്രോതസ്സുകൾ ഒന്നാണെങ്കിലും, ചരിത്രകാരന്റെ രാഷ്ട്രീയവും ദാർശനികവുമായ കാഴ്ചപ്പാടുകൾക്കനുസരിച്ച് ചരിത്രം തിരുത്തിയെഴുതപ്പെടുന്നു. ഈ വ്യാഖ്യാനങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ആധുനിക ചരിത്രരചനാശാസ്ത്രത്തെ പ്രധാനമായും അഞ്ച് വ്യത്യസ്ത വീക്ഷണകോണുകളായി (Schools of Historiography) തിരിക്കാം: കൊളോണിയൽ, ദേശീയവാദി, മാർക്സിസ്റ്റ്, സബ്-ആൾട്ടേൺ, വർഗ്ഗീയ സമീപനങ്ങൾ.
1. കൊളോണിയൽ / സാമ്രാജ്യത്വ സമീപനം (Colonial / Imperialist Approach)
പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനി ഇന്ത്യയിൽ തങ്ങളുടെ അധികാരം വ്യാപിപ്പിച്ചപ്പോൾ, ഇവിടുത്തെ നിയമങ്ങളും പാരമ്പര്യങ്ങളും മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് ഭരണപരമായ ഒരു അടിയന്തര ആവശ്യമായി മാറി. ഈ ആവശ്യകതയിൽ നിന്നാണ് കൊളോണിയൽ ചരിത്രരചനയുടെ തുടക്കം. 1765-ൽ ബംഗാൾ, ബീഹാർ പ്രദേശങ്ങളുടെ ദിനവാനി അവകാശം ലഭിച്ചതിന് ശേഷം തദ്ദേശീയർക്കിടയിൽ നീതിന്യായ നിർവ്വഹണം നടത്തുന്നതിനായി ബ്രിട്ടീഷുകാർക്ക് ഹിന്ദു നിയമങ്ങൾ ക്രോഡീകരിക്കേണ്ടി വന്നു. ഇതിന്റെ ഭാഗമായാണ് മനുസ്മൃതി ഉൾപ്പെടെയുള്ള ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ‘എ കോഡ് ഓഫ് ജെന്റൂ ലോസ്’ (A Code of Gentoo Laws) എന്ന പേരിൽ വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടത്.
എന്നാൽ പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടായപ്പോഴേക്കും കൊളോണിയൽ ചരിത്രരചനയുടെ പ്രധാന ഉദ്ദേശ്യം ഇന്ത്യയുടെ മേലുള്ള ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യത്വ ഭരണത്തെ ന്യായീകരിക്കുക എന്നതായി മാറി. യൂറോപ്യൻ സാംസ്കാരിക മേധാവിത്വം (Western cultural superiority) സ്ഥാപിച്ചെടുക്കുക എന്നതായിരുന്നു ഇവരുടെ ലക്ഷ്യം. ജെയിംസ് മിൽ (James Mill), വിൻസെന്റ് ആർതർ സ്മിത്ത് (V.A. Smith), മാക്സ് മുള്ളർ (Friedrich Max Muller), സർ വില്യം ജോൺസ് (Sir William Jones) എന്നിവരായിരുന്നു ഈ ധാരയിലെ പ്രമുഖർ.
യൂട്ടിലിറ്റേറിയൻ (Utilitarian) ചിന്താഗതിക്കാരനായ ജെയിംസ് മിൽ ഒരിക്കലും ഇന്ത്യ സന്ദർശിക്കുകയോ ഇവിടുത്തെ ഭാഷകൾ പഠിക്കുകയോ ചെയ്യാതെയാണ് ആറ് വാല്യങ്ങളുള്ള ‘ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യ’ (History of India, 1806-1818) എന്ന കൃതി രചിച്ചത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പക്ഷപാതപരമായ ഈ കൃതിയാണ് പിൽക്കാലത്ത് ബ്രിട്ടീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥരെ പരിശീലിപ്പിക്കാനുള്ള പ്രധാന പാഠപുസ്തകമായി മാറിയത്. ജെയിംസ് മിൽ ഇന്ത്യൻ ചരിത്രത്തെ ഹിന്ദു, മുസ്ലിം, ബ്രിട്ടീഷ് കാലഘട്ടങ്ങളായി വർഗ്ഗീയമായി വിഭജിച്ചു. ഇതിൽ ഹിന്ദു കാലഘട്ടത്തെ അങ്ങേയറ്റം ജീർണ്ണിച്ചതും പ്രാകൃതവുമായ ഒന്നായി അദ്ദേഹം ചിത്രീകരിക്കുകയും, ഇന്ത്യയുടെ എല്ലാ തകർച്ചകൾക്കും കാരണം ഹിന്ദുക്കളാണെന്ന് വാദിക്കുകയും ചെയ്തു.
ക്രൈസ്തവ മിഷനറിമാരുടെ സ്വാധീനവും യൂറോപ്യൻ ചരിത്രരചനയിൽ പ്രകടമായിരുന്നു. ഇന്ത്യൻ ചരിത്രം വസ്തുനിഷ്ഠമായി രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിനേക്കാൾ, തങ്ങളുടെ മതം പ്രചരിപ്പിക്കുക എന്നതായിരുന്നു അവരുടെ ലക്ഷ്യം. പുരാണങ്ങളിൽ പറയുന്ന ലക്ഷക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ നീളുന്ന ‘യുഗ’ സങ്കൽപ്പങ്ങൾ ബൈബിളിലെ സൃഷ്ടിവാദത്തിന് വലിയ ഭീഷണിയാണെന്ന് അവർ കരുതി. ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ് 4004 ഒക്ടോബർ 23-നാണ് പ്രപഞ്ചം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത് എന്ന ബിഷപ്പ് ഉഷറുടെ (Bishop Ussher) കാലഗണനയെ സംരക്ഷിക്കാൻ അവർക്ക് ഇന്ത്യൻ ചരിത്രത്തിന്റെ കാലപ്പഴക്കം വെട്ടിച്ചുരുക്കേണ്ടി വന്നു. ഇതിനായി സർ വില്യം ജോൺസിനെയും മാക്സ് മുള്ളറെയും പോലുള്ള പണ്ഡിതന്മാർ ബോധപൂർവ്വമായ ശ്രമങ്ങൾ നടത്തി. മാക്സ് മുള്ളർ ‘സേക്രഡ് ബുക്സ് ഓഫ് ദി ഈസ്റ്റ്’ (Sacred Books of the East) വിവർത്തനം ചെയ്ത മഹാനായ ഇൻഡോളജിസ്റ്റ് (Indologist) ആണെങ്കിലും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചരിത്ര വീക്ഷണം ക്രൈസ്തവ പക്ഷപാതിത്വമുള്ളതായിരുന്നു. ബൈബിൾ കാലഗണനയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുത്താൻ അദ്ദേഹം ഋഗ്വേദത്തിന്റെ കാലഘട്ടം ക്രി.മു. 1500 ആണെന്ന് ഏകപക്ഷീയമായി നിശ്ചയിച്ചു.
വി.എ. സ്മിത്ത് തന്റെ ‘ഏർലി ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് ഇന്ത്യ’ (1904) എന്ന കൃതിയിൽ ഇന്ത്യയുടെ മേലുള്ള വിദേശ ആക്രമണങ്ങൾക്ക് അമിത പ്രാധാന്യം നൽകി. പുസ്തകത്തിന്റെ മൂന്നിലൊന്ന് ഭാഗവും അലക്സാണ്ടറുടെ ഇന്ത്യ ആക്രമണത്തെക്കുറിച്ചാണ് പ്രതിപാദിക്കുന്നത്. ഏഷ്യൻ സൈന്യങ്ങൾ പാശ്ചാത്യ സൈനിക തന്ത്രങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ സ്വാഭാവികമായും ദുർബലരാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കാനാണ് അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചത്. ചുരുക്കത്തിൽ, ഇന്ത്യക്കാർക്ക് ചരിത്രബോധമില്ലെന്നും, സ്വേച്ഛാധിപത്യ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ ജീവിക്കാൻ ശീലിച്ചവരാണെന്നും, ദേശസ്നേഹമോ സ്വയംഭരണ ശേഷിയോ ഇല്ലാത്തവരാണെന്നും കൊളോണിയൽ ചരിത്രകാരന്മാർ സാമാന്യവൽക്കരിച്ചു. ജാതിവ്യവസ്ഥ എന്ന ക്രൂരമായ വിവേചനം മാത്രമേ പ്രാചീന ഇന്ത്യയ്ക്ക് സംഭാവന ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞിട്ടുള്ളൂ എന്നായിരുന്നു അവരുടെ വാദം.

2. ദേശീയവാദി സമീപനം (Nationalist Approach)

കൊളോണിയൽ ചരിത്രകാരന്മാർ ഇന്ത്യയുടെ ഭൂതകാലത്തെ ഇകഴ്ത്തിക്കാണിക്കാൻ നടത്തിയ ബോധപൂർവ്വമായ ശ്രമങ്ങൾക്കെതിരെ പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ ഉയർന്നുവന്ന ശക്തമായ ബൗദ്ധിക പ്രതികരണമാണ് ദേശീയവാദി ചരിത്രരചനാശാസ്ത്രം. കൊളോണിയൽ വാദങ്ങളെ ഖണ്ഡിച്ചുകൊണ്ട്, ഇന്ത്യയ്ക്ക് രാഷ്ട്രീയവും സാംസ്കാരികവുമായി മഹത്തായ ഒരു ഭൂതകാലമുണ്ടായിരുന്നു എന്ന് തെളിയിക്കുക വഴി, വിദേശ ഭരണത്തിനെതിരായ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിന് ആശയപരമായ അടിത്തറ നൽകുകയായിരുന്നു ഈ ചരിത്രകാരന്മാരുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം.
കെ.പി. ജയസ്വാൾ (K.P. Jayaswal), രാജേന്ദ്ര ലാൽ മിത്ര (Rajendra Lal Mitra), ആർ.ജി. ഭണ്ഡാർക്കർ (R.G. Bhandarkar), ഡി.ആർ. ഭണ്ഡാർക്കർ (D.R. Bhandarkar), എച്ച്.സി. റായ്ചൗധരി (H.C. Raychaudhury), ആർ.സി. മജുംദാർ (R.C. Majumdar), കെ.എ. നീലകണ്ഠ ശാസ്ത്രി (K.A. Nilakant Sastri), പി.വി. കാനെ (P.V. Kane) തുടങ്ങിയവർ ഈ വിഭാഗത്തിലെ അതികായന്മാരായിരുന്നു.
ഇന്ത്യക്കാർക്ക് ജനാധിപത്യം എന്തെന്നറിയില്ലെന്നും അവർ സ്വേച്ഛാധിപത്യത്തിന് അടിമപ്പെട്ടവരാണെന്നുമുള്ള ബ്രിട്ടീഷ് വാദത്തിന് കനത്ത പ്രഹരമേൽപ്പിച്ചത് കെ.പി. ജയസ്വാളാണ്. തന്റെ ‘ഹിന്ദു പോളിറ്റി’ (Hindu Polity, 1924) എന്ന വിഖ്യാതമായ കൃതിയിലൂടെ പ്രാചീന ഇന്ത്യയിൽ വേദകാലം മുതൽ തന്നെ ശക്തമായ ജനാധിപത്യ-റിപ്പബ്ലിക് സംവിധാനങ്ങൾ നിലവിലിരുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം തെളിയിച്ചു. വിദേശ ഭരണാധികാരികളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി, പ്രാചീന കാലത്ത് ഇന്ത്യയെ ആക്രമിച്ച വിദേശികൾ ഈ നാടിന്റെ സാംസ്കാരിക ഭാഗമായി മാറുകയും സമ്പത്ത് പുറത്തേക്ക് കടത്താതിരിക്കുകയും ചെയ്തുവെന്ന് അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.
വി.എ. സ്മിത്തിന്റെ തെറ്റായ അവകാശവാദങ്ങളെ തിരുത്തിക്കൊണ്ട് എച്ച്.സി. റായ്ചൗധരി മഹാഭാരത യുദ്ധം മുതൽ ഗുപ്ത സാമ്രാജ്യം വരെയുള്ള ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രം ശാസ്ത്രീയമായി പുനർനിർമ്മിച്ചു. സാമുഹിക പരിഷ്കരണങ്ങൾക്ക് ചരിത്രത്തെ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കാമെന്ന് ആർ.ജി. ഭണ്ഡാർക്കർ കാണിച്ചുതന്നു. ഡെക്കാന്റെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രം രചിച്ച അദ്ദേഹം, തന്റെ ഗവേഷണങ്ങളിലൂടെ ശൈശവ വിവാഹത്തെയും ജാതി വ്യവസ്ഥയെയും എതിർക്കുകയും വിധവാ വിവാഹത്തെ അനുകൂലിക്കുകയും ചെയ്തു. പുരാതന ഇന്ത്യയിലെ സാമൂഹിക, മത നിയമങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ആധികാരികമായ അറിവുകൾ നൽകുന്ന അഞ്ച് വാല്യങ്ങളുള്ള ‘ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് ധർമ്മശാസ്ത്ര’ (History of Dharmasastra) പി.വി. കാനെയുടെ മഹത്തായ സംഭാവനയാണ്. ദക്ഷിണേന്ത്യൻ ചരിത്രഗവേഷണത്തിന് മികച്ച അടിത്തറ പാകിയത് കെ.എ. നീലകണ്ഠ ശാസ്ത്രിയാണ്.
എന്നിരുന്നാലും, കൊളോണിയൽ വിമർശനങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള വ്യഗ്രതയിൽ, ദേശീയവാദി ചരിത്രകാരന്മാർ ചിലപ്പോഴെങ്കിലും പ്രാചീന കാലഘട്ടത്തെ ഒരു കേടുപാടുകളുമില്ലാത്ത ‘സുവർണ്ണ യുഗമായി’ (Golden Age) അതിശയോക്തിയോടെ ചിത്രീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു എന്ന വിമർശനം ആധുനിക കാലത്ത് നിലവിലുണ്ട്.
3. മാർക്സിസ്റ്റ് സമീപനം (Marxist Approach)
സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര കാലഘട്ടത്തിൽ (Post-independence era) ഇന്ത്യൻ ചരിത്രരചനയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തുകയും ഒരു പുതിയ രീതിശാസ്ത്രം അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത ചിന്താധാരയാണ് മാർക്സിസ്റ്റ് ചരിത്രരചനാശാസ്ത്രം. കാൾ മാർക്സിന്റെയും (Karl Marx) ഫ്രെഡറിക് ഏംഗൽസിന്റെയും ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ ചരിത്ര ഭൗതികവാദത്തെയും (Historical Materialism) വർഗ്ഗ സമരത്തെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇവർ ഇന്ത്യയുടെ ഭൂതകാലത്തെ സമീപിച്ചത്.
മാർക്സിസ്റ്റ് ചരിത്രരചനയുടെ സൈദ്ധാന്തിക അടിത്തറ രൂപപ്പെട്ടത് ജി.ഡബ്ല്യു.എഫ്. ഹെഗലിൽ (G.W.F. Hegel) നിന്നും മാർക്സിൽ നിന്നുമാണ്. എന്നാൽ ഇരുവരും ഇന്ത്യയെക്കുറിച്ച് ആഴത്തിലുള്ള അറിവില്ലാത്തവരും കൊളോണിയൽ രേഖകളെയും പത്രവാർത്തകളെയും മാത്രം ആശ്രയിച്ചവരുമായിരുന്നു. ഹെഗൽ ഇന്ത്യൻ തത്വചിന്തയെ അംഗീകരിച്ചെങ്കിലും അത് ഗ്രീക്ക് തത്വചിന്തയെക്കാൾ താഴെയാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചു. മാർക്സാകട്ടെ, ഇന്ത്യയെ പ്രാകൃതമായ ഒന്നായി കാണുകയും, “ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിന് ചരിത്രമൊന്നുമില്ല; തുടർച്ചയായ വിദേശ ആക്രമണങ്ങളുടെ ഒരു പരമ്പര മാത്രമാണ് അതിന്റെ ചരിത്രം” എന്ന് വാദിക്കുകയും ചെയ്തു.
എന്നാൽ, ആധുനിക ഇന്ത്യൻ മാർക്സിസ്റ്റ് ചരിത്രകാരന്മാരായ ഡി.ഡി. കൊസാംബി (D.D. Kosambi), ആർ.എസ്. ശർമ്മ (R.S. Sharma), റോമില ഥാപ്പർ (Romila Thapar), ബിപൻ ചന്ദ്ര, ഇർഫാൻ ഹബീബ് തുടങ്ങിയവർ യൂറോപ്യൻ മാർക്സിസത്തിന്റെ പോരായ്മകളെ തിരുത്തിക്കൊണ്ട് ഇന്ത്യയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഒരു പുതിയ രീതിശാസ്ത്രം വികസിപ്പിച്ചെടുത്തു. കേവലം രാജവംശങ്ങളുടെയും യുദ്ധങ്ങളുടെയും ചരിത്രം പറയുന്നതിന് പകരം, സമൂഹത്തിലെ ഉത്പാദന ബന്ധങ്ങൾ (Relations of production), സാമ്പത്തിക ഘടനകൾ, സാധാരണക്കാരുടെ ജീവിതം, ജാതി വ്യവസ്ഥയുടെ സാമ്പത്തിക അടിത്തറ എന്നിവയിലായിരുന്നു ഇവർ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചത്.
സാമൂഹിക വികാസത്തെ മാർക്സ് മുന്നോട്ടുവെച്ച അഞ്ച് ഘട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് (ആദിമ കമ്മ്യൂണിസം, അടിമത്തം, ഫ്യൂഡലിസം, മുതലാളിത്തം, കമ്മ്യൂണിസം) ഇവർ ഇന്ത്യൻ ചരിത്രത്തെ വിലയിരുത്തിയത്. ഇതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന ആർ.എസ്. ശർമ്മ മുന്നോട്ടുവെച്ച ‘ഇന്ത്യൻ ഫ്യൂഡലിസം’ (Indian Feudalism) എന്ന ആശയമാണ്. ഗുപ്ത സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പതനം മുതൽ 12-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മുസ്ലിം അധിനിവേശം വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തെ ഇവർ തികഞ്ഞ ജീർണ്ണതയുടെ കാലമായി (Dark Age) കണക്കാക്കി. നഗരങ്ങളുടെ പതനം, നാണയ വിനിമയത്തിലുണ്ടായ കുറവ്, ബ്രാഹ്മണർക്കും ക്ഷേത്രങ്ങൾക്കും വ്യാപകമായി ഭൂമി ദാനം നൽകിയതിലൂടെ (Land grants) കർഷകർ ചൂഷണത്തിന് വിധേയരായത് എന്നിവ ഈ ഫ്യൂഡൽ വ്യവസ്ഥയുടെ ലക്ഷണങ്ങളായി ഇവർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.
എന്നാൽ കൊളോണിയൽ ചരിത്രകാരന്മാരെപ്പോലെ തന്നെ മാർക്സിസ്റ്റ് ചരിത്രകാരന്മാരും പ്രാചീന ഇന്ത്യയുടെ തദ്ദേശീയമായ നേട്ടങ്ങളെ കുറച്ചുകാണുകയും, പല സാംസ്കാരിക പുരോഗതികൾക്കും കാരണം വിദേശ സാന്നിധ്യമാണെന്ന് (ഉദാഹരണത്തിന് കുഷാന കാലഘട്ടം) വാദിക്കുകയും ചെയ്തുവെന്ന ശക്തമായ വിമർശനം ദേശീയ ചരിത്രകാരന്മാർ ഉന്നയിക്കുന്നുണ്ട്.
4. മറ്റ് ആധുനിക ചരിത്രരചനാ രീതികൾ
ഈ മൂന്ന് പ്രധാന ധാരകൾക്ക് പുറമെ, പ്രാചീന ഇന്ത്യൻ ചരിത്രത്തെ വിശകലനം ചെയ്യുന്ന മറ്റ് ചില സുപ്രധാന സമീപനങ്ങളും ആധുനിക കാലത്ത് രൂപപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.
സബ്-ആൾട്ടേൺ സമീപനം (Subaltern Approach): രൺജിത് ഗുഹയെപ്പോലുള്ള (Ranajit Guha) ചിന്തകരാണ് ഈ രീതിശാസ്ത്രത്തിന് തുടക്കമിട്ടത്. കൊളോണിയൽ, ദേശീയ, മാർക്സിസ്റ്റ് ചരിത്രരചനകൾ പലപ്പോഴും സമൂഹത്തിലെ ഉന്നതരുടെ (Elites/Bourgeoisie) ചരിത്രമാണ് പറയുന്നതെന്നും, യഥാർത്ഥ ജനവിഭാഗങ്ങളെ അവഗണിക്കുകയാണെന്നും ഇവർ വാദിച്ചു. സമൂഹത്തിന്റെ താഴേത്തട്ടിൽ നിന്നുള്ള ചരിത്രരചന (History from below), അതായത് കർഷകർ, ആദിവാസികൾ, അരികുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടവർ എന്നിവരുടെ അനുഭവങ്ങൾക്ക് മുൻഗണന നൽകുന്ന രീതിയാണിത്. എന്നാൽ വ്യക്തികളെയും ചരിത്രത്തെയും വംശീയമായി സമീപിച്ചു ഇവർ എന്ന വിമർശനവും നിലവിൽ ഉണ്ട്.

കേംബ്രിഡ്ജ് സ്കൂൾ (Cambridge School): പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങൾക്കോ ആശയങ്ങൾക്കോ പ്രാധാന്യം നൽകാതെ, അധികാരത്തിനും സമ്പത്തിനും വേണ്ടിയുള്ള നേതാക്കൾ തമ്മിലുള്ള കിടമത്സരങ്ങളുടെയും വിഭാഗീയതയുടെയും (Factionalism) ഫലമായാണ് ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രം രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് ഇവർ വാദിക്കുന്നു. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തെ ആധുനികവൽക്കരണത്തിന്റെ പ്രതീകമായി കാണാൻ ഇവർ ശ്രമിക്കുന്നു.

വർഗ്ഗീയ സമീപനം (Communalist Approach): ഇന്ത്യൻ ചരിത്രത്തെ പൂർണ്ണമായും മതപരമായ കോണിലൂടെ മാത്രം നോക്കിക്കാണുന്ന രീതിയാണിത്. പ്രാചീന കാലത്തെയും മധ്യകാലത്തെയും ഹിന്ദുക്കളും മുസ്ലീങ്ങളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ശത്രുതയുടെയും പോരാട്ടങ്ങളുടെയും ഒരു പരമ്പരയായി ഇവർ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഈ സമീപനം ചരിത്രവസ്തുതകളെ വർഗ്ഗീയമായി ധ്രുവീകരിക്കുന്നതിന് കാരണമായിട്ടുണ്ടെന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ വിമർശിക്കുന്നു.

ഉപസംഹാരം

പ്രാചീന ഇന്ത്യൻ ചരിത്രരചനാശാസ്ത്രം എന്നത് വൈവിധ്യമാർന്ന സ്രോതസ്സുകളുടെയും അവയുടെ നിരന്തരമായ പുനർവായനകളുടെയും അതിസങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ബൗദ്ധിക പ്രക്രിയയാണ്. പാശ്ചാത്യ അർത്ഥത്തിലുള്ള, തിയ്യതികളും വർഷങ്ങളും രേഖപ്പെടുത്തിവെക്കുന്ന രേഖീയമായ ചരിത്രബോധം പ്രാചീന ഇന്ത്യയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല എന്നത് ഒരു വസ്തുതയാണെങ്കിലും, അതിനർത്ഥം അവർക്ക് ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ച് യാതൊരു ധാരണയുമില്ലായിരുന്നു എന്നല്ല. ഇതിഹാസ-പുരാണ പാരമ്പര്യങ്ങളിലൂടെ തങ്ങളുടെ സാംസ്കാരികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ഉത്ഭവത്തെയും ഓർമ്മകളെയും അവർ അതിവിദഗ്ദ്ധമായി സംരക്ഷിച്ചുനിർത്തി. കേവലമായ വസ്തുതകൾക്കപ്പുറം, അതാത് കാലത്തെ സാംസ്കാരിക മൂല്യങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന ധാർമ്മികോപദേശങ്ങളായിരുന്നു ഇവയുടെ കാതൽ.
പിൽക്കാലത്ത്, ബാണഭട്ടന്റെ ഹർഷചരിതം പോലുള്ള ജീവചരിത്ര കാവ്യങ്ങളിലൂടെയും, ഒടുവിൽ പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ കൽഹണന്റെ രാജതരംഗിണിയിലൂടെയും അത് പൂർണ്ണ വളർച്ചയെത്തിയ, ശാസ്ത്രീയമായ ഒരു ചരിത്രശാഖയായി പരിണമിച്ചു. ചരിത്രമെന്നത് ഒരു ശാസ്ത്രമാണെന്നും, ശാസനങ്ങളും നാണയങ്ങളും പോലുള്ള വസ്തുനിഷ്ഠമായ സ്രോതസ്സുകളുടെ പക്ഷപാതരഹിതമായ പഠനത്തിലൂടെ മാത്രമേ സത്യം കണ്ടെത്താനാകൂ എന്നുമുള്ള കൽഹണന്റെ ബോധ്യം ആധുനിക ചരിത്രരചനാശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങൾക്ക് തുല്യമാണ്.
ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിലേക്ക് വരുമ്പോൾ, ഇന്ത്യയുടെ പ്രാചീന ചരിത്രത്തെ കൊളോണിയൽ ചരിത്രകാരന്മാർ തങ്ങളുടെ സാമ്രാജ്യത്വ താല്പര്യങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി എങ്ങനെ വളച്ചൊടിച്ചു എന്നും, അതിനെതിരെ ദേശീയ ചരിത്രകാരന്മാർ എങ്ങനെ ശക്തമായ പ്രതിരോധം തീർത്തു എന്നും നാം കണ്ടു. പിന്നീട് വന്ന മാർക്സിസ്റ്റ് സമീപനം മുൻകാല ചരിത്രരചനകളിലെ വരേണ്യ ബോധത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക ഘടനകൾക്ക് ഊന്നൽ നൽകുകയും ചെയ്തു. ചുരുക്കത്തിൽ, ശിലാശാസനങ്ങൾ, നാണയങ്ങൾ, സാഹിത്യ കൃതികൾ, വിദേശ യാത്രാരേഖകൾ എന്നിവ സമന്വയിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പൂർണ്ണമായും നിഷ്പക്ഷവും ശാസ്ത്രീയവുമായ ഒരു ചരിത്ര പുനർനിർമ്മാണമാണ് ആധുനിക ചരിത്രരചനാശാസ്ത്രം ഇന്ന് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. ഓരോ പുതിയ പുരാവസ്തു കണ്ടെത്തലും പ്രാചീന ഇന്ത്യയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ കാഴ്ചപ്പാടുകളെ കൂടുതൽ വ്യക്തവും സൂക്ഷ്മവുമാക്കി മാറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. പുതിയ കാലത്തെ ചരിത്രപഠനങ്ങൾ പഴയ വാദങ്ങളെ പൊളിച്ചെഴുതുകയും ഇന്ത്യയുടെ ബഹുസ്വരതയെയും സങ്കീർണ്ണതയെയും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ നമ്മെ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.